Opinie: Zaak Vermaning is actueler dan ooit

De zaak Vermaning houdt de gemoederen opnieuw bezig. Jona Lendering vraagt zich af hoe het eigenlijk zo verkeerd heeft kunnen gaan.

U wilde al naar het Drents Museum om daar de beeldschone Iran-expositie te bezoeken? Er is er een tweede reden om naar Assen te gaan: de wat kleinere tentoonstelling De zaak Vermaning. Tjerk Vermaning (1929-1987) is misschien wel de beroemdste Nederlandse archeoloog van de twintigste eeuw. Dat is niet zo best, want een deel van zijn vondsten was vervalst. Of minimaal verkeerd geïnterpreteerd.

De samenstellers van de tentoonstelling leggen op verschillende punten uit hoe archeologen dat kunnen weten. Zo bleek, toen een C14-monster werd genomen, het door Vermaning als neanderthaler-schedeldak geïnterpreteerde voorwerp slechts een eeuw of drie oud. Op andere vondsten ontbreekt de natuurlijke verwering van vondsten die eeuwenlang in de grond hebben gelegen.

Het is een leuke tentoonstelling die ik met plezier heb bekeken. Ik was zelf verbaasd hoe mooi ik enkele van die vuistbijlen vond. (Ik bedoel de echte.) De expositie is ook erg mooi ingericht, zoals eigenlijk altijd in het Drents Museum. Uiteraard verliet ik het museum met meer vragen dan toen ik was binnengekomen. Zoals: hoe heeft het eigenlijk zo verkeerd kunnen gaan?

In het boek dat bij de tentoonstelling verscheen, De zaak Vermaning - Over een markant amateurarcheoloog in Drenthe, wijzen Wijnand van der Sanden en Anja Schuring erop dat Vermaning de lieveling van de pers was. Hij wist de wetenschappelijke kritiek op zijn vondsten te presenteren als jalousie de métier en daarop koos de journalistiek de zijde van de underdog. Dat geldt ook voor drie boeken die over de affaire zijn verschenen.

In Dagblad van het Noorden heeft Job van Schaik eerder een mooi stuk geschreven over de naïviteit van de pers. Want naïef was ze. In geen enkele wetenschap klinkt het geloofwaardig als een amateur claimt dat hij in z’n eentje een ingedut vakgebied heeft opgeschud, maar als journalisten schrijven over oudheidkunde, geloven ze het ineens wel. Dat is des te opmerkelijker als je bedenkt dat de amateurs die ooit een bijdrage hebben geleverd dat lang geleden deden, voordat de oudheidkunde geïnstitutionaliseerde kwaliteitscriteria ontwikkelde.

Ze deden het bovendien door compromisloos te streven naar wetenschappelijkheid. De betrokken amateurs wisten dat als zij een theorie aanvaard wilden krijgen, de eisen driedubbel zo hoog waren als voor ‘erkende’ wetenschappers. Dat is toch wat anders dan een Vermaning die weigerde vindplaatsen te melden en voorwerpen verkocht met onware beschrijvingen om zo de prijs op te drijven.

Helaas plaatst de journalistiek zich eigenlijk altijd aan de zijde van degenen die de gevestigde wetenschap bekritiseren, zelfs als de verslaggevers geen voorkeur hebben voor underdogs. Journalistiek werkt namelijk met hoor en wederhoor, en dat bemoeilijkt verslaggeving over de wetenschap.

Om een voorbeeld te geven: een gesprek tussen een arts en een antivaxxer (iemand die zich verzet tegen vaccinaties - red) betekent dat er hoor en wederhoor is, maar geeft tegelijk die antivaxxer een platform. De kwaliteitsnorm van de journalistiek keert zich dus tegen de verspreiding van de wetenschap. Vermaning heeft van dit mechanisme, dat bekendstaat als false balance, optimaal geprofiteerd: hoewel er wetenschappelijke consensus is dat een deel van zijn vondsten vals is, gaven de media Vermaning steeds weer een stem.

Er was nog een factor die Vermaning de wind in de zeilen gaf: hij ontving mensen op zijn woonboot, gaf ze uitleg en maakte ze enthousiast. Hij begreep dat wetenschapscommunicatie niet een kwestie is van informatie uitzenden naar een passief publiek, maar dat er een dialoog dient te zijn. Wie mensen voor zijn zaak wil winnen, zal die tijdsinvestering moeten doen. De officiële wetenschap, gefocust op onderzoek, heeft die tijd niet of wil die tijd niet nemen. Dat is sinds de jaren zeventig alleen maar erger geworden. Dat maakt de zaak Vermaning actueler dan ooit.

Jona Lendering (Harlingen) is historicus en wetenschapblogger. Dit stuk verscheen eerder op zijn blog, de Mainzer Beobachter.

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.