IDFA-recensie: Leven tussen de chimpansees, ze had niet anders gekund

Het kon niet anders. Jane Goodall zou ooit in Afrika tussen de apen leven. Dat wist ze al op haar negende. Van haar prilste begintijd in Tanzania en van haar eerste contact met chimpansees, bleken schitterende beelden te bestaan. Ze zijn gerestaureerd en gebruikt voor Jane. Wat een bijzonder leven. En aapjes kijken is natuurlijk altijd fijn.

Een deel van de wetenschappelijke wereld verguisde haar. Wat deed dat kind daar in Afrika, een beetje de onderzoeker uit te hangen. Zonder graad, zelfs zonder een spat academische vorming. Archeoloog en palonteoloog Luis Leakey had het echter goed gezien, toen hij Jane Goodall in 1957 benaderde om het gedrag van chimpansees te observeren en nauwgezet vast te leggen.

IDFA in Groningen: elke dag een film vooraf

Het Groninger Forum is vanaf donderdag 23 november vier dagen gevuld met dertig documentaires uit alle hoeken van de wereld. De vierdaagse is onderdeel van het documentairefestival IDFA in Amsterdam. Veel films krijgen een inleiding, soms is de maker erbij voor een nagesprek. Cultuurredacteur Eric Nederkoorn bekijkt dagelijks een film vooraf en zegt er iets over, op deze plek, tot aanvang van IDFA in Groningen. Alle recensies zijn in ons dossier te vinden.

Hij deed dat puur op basis van haar getoonde passie en de 100 procent zekerheid die ze toonde om een ‘apenleven’ in Afrika te verkiezen boven dat met een gezin. Ze verhuisde ervoor naar een hut in het nationale natuurpark Gombe in Tanzania.

Vrouwen beter dan mannen

Leaky ging er van uit dat het ‘live’ onderzoek naar primaten, in hun eigen leefomgeving dus, sterk zou bijdragen aan de oplossing van de mysteries rond de menselijke evolutie. Hij selecteerde hiervoor later nog twee vrouwen. In 1967 ging Dian Fossey naar Rwanda om daar het gedrag van berggorilla’s vast te leggen. Vier jaar later reisde Biruté Galdikad in zijn opdracht naar Borneo, voor onderzoek naar orang-oetans. Leakey was van mening dat vrouwen zich veel beter dan mannen kunnen aanpassen aan de leefwereld van de grote mensapen.

Tarzan en Dr. Dolittle

Het feit dat Jane daadwerkelijk Tarzan als voorbeeld had, moet haar hele leven - ze is nu 83 - als telkens terugkerende grap zijn opgedoken. Ook Dr. Dolittle was een van haar inspiratoren. Deze dokter uit een kinderboekenserie van bijna een eeuw geleden kon met dieren communiceren. De camera heeft de op prettige wijze bezeten en niet van haar stuk te brengen Jane vanaf haar eerste stappen in de jungle op de voet gevolgd.

De beelden tonen haar dus op momenten dat ze voor de eerste keer voorzichting contact probeert te leggen met een groep chimpansees. De jonge Jane had kennelijk geen idee van het lichamelijke leed dat die beesten haar hadden kunnen berokkenen. Vervolgens maken we mee hoe ze geleidelijk wordt geaccepteerd, waarna de brutaalste aap bij haar afwezigheid inbreekt in haar hut om bananen te stelen.

Flow en Mr. McGregor

Als ze die vervolgens gaat uitdelen, blijken apen net mensen: de buit trekt hele groepen aan, waarna een strijd ontstaat waarbij Jane toch maar even een veilig heenkomen zoekt. Ondertussen geeft de ze apen ieder een naam, zoals Flow en Mr. McGregor. Niet gehinderd door academische remmingen noteert ze elke handeling in grafieken. ,,Gelukkig ging ik nooit naar de universiteit’’, zegt ze over de door haar zelf uitgedokterde werkwijze.

Zoontje naar oma

Haar kalmte, onverzettelijkheid en zichtbare liefde voor de dieren, plus het voor mensen altijd grappige, want van henzelf dikwijls herkenbare gedrag van de chimpansees, maken Jane sowieso al tot een mooie documentaire. We zien het begin en het einde van het huwelijk met de Nederlandse cameraman Hugo van Lawick, die op kosten van National Geographic aan haar wordt toegevoegd, en het kind dat ze samen krijgen. Goodall verkiest haar natuurleven boven een hecht moederschap: het zoontje gaat naar oma. Wat dat betreft lijkt ze kennelijk iets meer op haar vader dan ze zelf hardop durft te zeggen: die trok zich volgens haar in haar jeugd niks aan van vrouw en kinderen.

Beelden lijken recent

Maar het meest bijzondere aan de film is nog wel dat hij, door het zorgvuldig oppoetsen van het beeldmateriaal, pas onlangs lijkt te zijn geschoten. Dat maakt het leeftijdsverschil tussen de jonge Goodall in Afrika en de nu 83-jarige Goodall, vastgelegd in interviews die in de documentaire zijn gemonteerd, onwezenlijk. Vooral ook omdat ze in zestig jaar exact dezelfde vrouw is gebleven. Maar dan heel mooi oud geworden. Ook in haar geest.

Wel een beetje jammer dat de soundtrack van Philip Glass op de meeste momenten beter past bij een dobberende driemaster op een milde golvenzee dan bij dit Afrikaverhaal over Jane Goodall. Junglebook was ook niet best geweest, maar dit is al te veel Michiel de Ruyter in vredestijd.

Jane van Brett Morgen, op IDFA in Groningen, Groninger Forum, zaterdag 15.15 uur.

Win kaarten voor films over Eric Clapton en Iggy Pop

Groninger Forum geeft aan abonnees van Dagblad van het Noorden vijf keer twee kaarten weg voor Eric Clapton: Life in 12 bars en American Valhalla, een film over de samenwerking tussen Iggy Pop en Queens of the Stone Age. Wilt u twee kaarten winnen? Vul voor donderdag 23 november 14.00 uur uw gegevens in op www.dvhn.nl/voordeel. Na loting ontvangen alleen winnaars donderdagmiddag bericht.

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven