Schrijfster van Het pauperparadijs keert terug naar jeugd in nieuwste boek

Suzanna Jansen, schrijfster van Het pauperparadijs, komt in oktober met een nieuw boek: Ondanks de zwaartekracht. 'Het gaat mij om de kunst.'

Het meisje stond met haar neus tegen het raam gedrukt en probeerde door de kieren van de gordijnen naar binnen te kijken. Om maar een glimp op te vangen van wat daar gebeurde. Op de planken van de dansschool van Steffa Wine. In de nieuwe tuinstad Slotermeer in Amsterdam-West. Dromend van een carrière als danseres.

Historisch boek

Dat meisje was Suzanna Jansen (1964). Die scène verenigt de drie pijlers van haar nieuwe boek Ondanks de zwaartekracht, dat in oktober verschijnt. Het boek vertelt het verhaal van Cornelis van Eesteren (1897-1988), de architect en stedenbouwkundige die verantwoordelijk was voor het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam (Slotermeer was de eerste wijk die in 1951 werd gerealiseerd), en dat van Wine (1913-1991), danseres en balletlerares. Tussen die levens door zit het verhaal van Jansen, geboren en getogen in Slotermeer.

Ondanks de zwaartekracht is net als Het pauperparadijs (over vijf generaties van haar voorouders, waarvan er drie in een heropvoedingsgesticht zaten) een historisch boek geworden. ,,Het grappige is’’, zegt Jansen, ,,dat het voor mij helemaal niet om de geschiedenis gaat, ik vind het een boek over toekomstdromen. Ik ben geen geschiedenisfreak, ik wil snappen waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Dan moet je naar het verleden kijken. Dat levert de meeste inzichten en de grootste diepgang op.’’

"Slotermeer is een tuinstad die is gebouwd vanuit prachtige idealen. Die kwamen voort uit de grote veranderingen van het machinetijdperk. De stad veranderde, je zag grote schoorsteenpijpen midden in de stad en opeens reed overal verkeer. De steden waren daar niet op toegerust, het maakte ze onleefbaar, dus moest er een nieuwe stad worden verzonnen. En vanuit de vernieuwende ideeën die de kunstenaars en bewegingen als Bauhaus en De Stijl in die tijd hadden om de wereld aan te passen en de invloed van de moderne dans op de kunst, is het concept van Amsterdam Nieuw-West voortgekomen, en Slotermeer."

Ballet

Ze heeft een goede jeugd gehad daar. Maar er ontbrak wel iets. ,,Er was daar niemand die, voor zover ik weet, weleens een muziekinstrument in zijn handen had gehad of wel eens op het idee kwam naar een theatervoorstelling te gaan, of naar een museum. Het enige contrast met die rationele invulling van Slotermeer was de balletschool van Wine. Die zette mij aan het dromen en opende het zicht op iets wat ik niet kende: kunst, een wereld buiten het gewone van alledag.’’

Ze laat even een stilte vallen. ,,Ik ben er nooit binnen geweest. Al had ik dat heel graag gewild, heel graag. Ik heb mezelf uit boekjes geprobeerd te leren dansen. Dat werkt niet. Ik ben uiteindelijk op een dansacademie terechtgekomen, maar dat ging mis. Dat is een verhaallijntje dat door mijn boek zit. Voor mij bestaat Slotermeer uit rechte straten met groen ertussen, het ideale ontwerp, maar het culturele hart, die balletschool, was daarin onmisbaar.’’

Waarom is ze nooit bij die balletschool naar binnen gegaan? ,,Wij deden niet aan ballet. Dat was iets geks met rare voeten. Ballet? Onzin. Typerend voor waar ik ben opgegroeid, Slotermeer bestond voor negentig procent uit sociale woningbouw. Daar is niets mis mee, maar er was geen variatie...’’

Waarom kunst belangrijk is

Wie was die man die het eentonige raster van rechte lijnen ontwierp? En wie was de vrouw die als enige zwier naar de nieuwe stad probeerde te brengen? ,,Dat is eigenlijk wat ik ben gaan uitzoeken. De reden heeft te maken met de kunstbezuinigingen van Halbe Zijlstra. Het dedain waarmee in die tijd ineens over kunst werd gesproken maakte me boos, maar ik had tegelijk geen weerwoord. Daarom wilde ik uitzoeken, via de omweg van het verleden, waarom kunst wél belangrijk is, waarom we het nodig hebben, en waarom het belangrijk is voor mij.’’

Ze vond het lastig om, na het succes van Het pauperparadijs, weer aan een nieuw boek te beginnen. ,,Ik voelde al heel snel de druk om weer iets te schrijven. Omdat mij dat vaak werd gevraagd, dat begon al bij de eerste lezingen toen Het pauperparadijs net was verschenen. Eervol, maar lastig. Omdat ik het helemaal niet makkelijk vind om te schrijven. En omdat je eigenlijk niet over het succes van Het pauperparadijs heen kunt."

Overstijgen van het Amsterdamse

Ondanks de zwaartekracht is het een heel Amsterdams boek, al hoopt Jansen dat het het Amsterdamse overstijgt. ,,Het gaat mij om de kunst, en om die twee mensen die tegen de keer in doen wat ze moeten doen. Dat maakt het toch universeler. Mijn eigen verhaal verbindt de levensverhalen van Wine en Van Eesteren, hun pogingen iets nieuws voort te brengen, hun kunst te bedrijven. Uit die derde lijn blijkt, denk ik, ook de noodzaak om dit boek te schrijven.’’

Er zijn kunsthistorische boeken geschreven over Cornelis van Eesteren, maar Jansen wilde hem als mens beschrijven. ,,Volgens mensen die hem hebben gekend en die nog over hem kunnen vertellen was hij een heel gedreven man, maar niet iemand met veel sjeu. Iemand die hem gekend heeft mailde mij: ‘Hij rookte niet, hij dronk niet, geen rokkenjager, erg serieus, getrouw en geen kinderen’.’’

Brieven

Dat klinkt vrij saai, maar Jansen deed een ontdekking. In het archief van Van Eesteren, ruim 94 strekkende meter, vond ze een grote verzameling brieven van hem. Brieven aan zijn geliefde. ,,En dan opent die gesloten man zich en kijk je hem recht in zijn ziel. Ik zag een andere man, een gepassioneerde man. Hij liet dat nooit zien. Wel in zijn werk, maar daarbuiten niet. Hij was absoluut niet flamboyant. Als je ziet hoe hij zijn zieleroerselen beschrijft... Uiteraard heb ik die brieven gebruikt.’’

En Wine? ,,Dat was een danspionier uit de tijd dat dans in Nederland niet bestond als beroep. Lang, zeg van 1870 tot 1900, werd er hier geen ballet opgevoerd. Er werd op neergekeken. Desondanks wilde zij danseres worden. Dat intrigeert me enorm. Ze is in Slotermeer gaan wonen toen dat net gebouwd werd. De school was nog niet af toen zij al lessen ging verkopen. Waarom ze daar haar school had? Het was een buurt... nieuw elan! In een interview zei ze ooit: ‘Ik ga naar de Sloterdijkermeerpolder omdat daar nog geen cultuur is.’ De school stond heel goed bekend; elk jaar gingen er leerlingen van haar school naar dansacademies.’’

,,En ik stond daar dus met mijn neus tegen het raam gedrukt. Alleen al door het bestaan van die balletschool in Slotermeer heeft ze mij ertoe gezet verder te kijken dan de rationele rechte lijnen. Dat wist ik al voor het schrijven, daarom heb ik haar als hoofdpersoon gekozen. Ook al heb ik haar nooit gezien. Maar de naam, Steffa Wine... geweldig!’’

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven