Eva en Martha’s gedeelde missie: Groningse documentairemaakster maakt film over holocaustoverlevende

De van oorsprong Groningse documentairemaakster Martha van der Bly maakt een documentaire over holocaustoverlevende Eva Schloss. Waar Eva gaat, gaat Martha.

De in 1929 geboren Eva Schloss-Geiringer is op een missie. Ze deelt haar verhaal over de holocaust, haat en onverdraagzaamheid met iedereen die het horen wil. In kerken, gevangenissen en musea. Martha van der Bly volgt haar op haar missie.

Zondag spreekt Eva tijdens de jaarlijkse Vrijheidslezing, dit jaar voor het eerst in Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

Stiefdochter Otto Frank

Eva is de stiefdochter van Otto Frank. Na de oorlog trouwde Anne’s vader met Eva’s moeder. ,,Eva verloor haar vader in de oorlog. Otto heeft een belangrijke rol in haar leven gespeeld”, vertelt Martha. ,,Zij is de laatste die het gedachtegoed van Otto en Anne Frank nu nog levend houdt.”

De geschiedenissen van de families Frank en Schloss, die tegenover elkaar wonen in Amsterdam, verlopen bijna parallel. Maar Anne stierf, Eva leeft. ,,Vaak staat de naam van Anne Frank groot op affiches, terwijl haar naam nauwelijks leesbaar is. Veel mensen zouden daar woést om worden.”

,,Eva reageert rustig en zegt tussen neus en lippen door ‘Ik vind dat ik wel bij mijn eigen naam genoemd mag worden. Zó sterk vind ik dat”, vertelt documentairemaakster, actrice en gepromoveerd sociologe Martha van der Bly (Het oorspronkelijke van der Blij is in het buitenland moeilijk uit te spreken) vanuit haar woonplaats Amsterdam. Ze is net thuis van een draaidag met Eva in Antwerpen.

And then they came for me

Het tweetal ontmoette elkaar in Londen, waar Martha een bijrol kreeg in een kindertoneelstuk over Eva’s leven: And then they came for me. Als de oorspronkelijke hoofdrolspeelster teruggaat naar haar thuisland, mag Martha Eva vertolken. ,,Eva ging altijd mee. Zij was het sluitstuk van de voorstelling. Na afloop kwam ze het podium op en konden kinderen haar vragen stellen.”

Martha’s Nederlandse achtergrond en Eva’s aanhoudende liefde voor het land waar ze van 1940 tot kort na de oorlog woonde, schept een band. ,,Haar twee jaar oudere broer Heinz, die de oorlog niet overleefde, schreef prachtige gedichten. Die gaf ze dan aan mij. Ze vond het fijn dat te kunnen delen.”

Samen gaan ze op tournee door Zuid-Afrika. Daar vraagt iemand Eva: ‘Hoe kan het dat je nu je verhaal kan vertellen?’ Eva’s antwoord: ,,Omdat ik veertig jaar heb gezwegen.” Het antwoord blijft in Martha’s hoofd rondzingen. Het is net een filmtitel.

Zij is levende geschiedenis

Als Martha van Londen terugverhuist naar Amsterdam, blijft de fascinatie. Ze zoekt de locaties uit Eva’s verhaal, zoals het huis tegenover dat van het gezin Frank aan het Merwedeplein, op. ,,Ineens werd het tastbaar. Het kreeg zoveel meer betekenis.”

De vrouwen houden contact. ,,Ze is wél de stiefdochter van Otto Frank. En ze verzet zich tegen wat er nu in de wereld gebeurt. Zij is levende geschiedenis”, verwoordt Martha haar gedachten. In haar hoofd vormt zich het idee voor een film.

Ze vertrekt naar Eva’s woonplaats Londen voor een interview met de bejaarde dame. ,,De telefoon stond er roodgloeiend. Eva had net een opinie-artikel geschreven voor Newsweek, waarin ze zich fel uitsprak over Donald Trump. Het is veel te vroeg voor het verleden, dacht ik toen. Geschiedkundige films zijn er wel. De urgentie van dit verhaal ligt in het nu.”

De wereld van nu

Daarom maakt Martha een documentaire. Sterker: een roadmovie. Het beeld van de 88-jarige dame die een trolley achter zich aansleept en wéér het vliegtuig instapt is beeldbepalend. ,,Ze had in de woonkamer kunnen zitten en breien, of verhalen vertellen aan haar kleinkinderen. In plaats daarvan kiest ze er elke keer voor om met haar allerlaatste krachten op het vliegtuig te stappen om iedereen te waarschuwen voor haat en onverdraagzaamheid.’’

En ineens wil iedereen haar verhaal horen. Een teken des tijds. Van kleine kerken en zaaltjes trekt Eva met haar verhaal tegenwoordig zo een publiek van drieduizend man. ,,Mensen hebben een unheimisch gevoel over wat er in de wereld gebeurt.”

Martha merkt zelf ook dat er veel belangstelling is voor de documentaire. De crowdfunding-campagne die ze op internet startte overtrof haar verwachtingen. Wildvreemden steunen het plan. ,,Eindelijk een film die niet alleen gaat over het verleden, terwijl het ook nu gebeurt, die reactie hoorde ik veel.”

Vrijheidslezing in kamp Westerbork

Al filmend reisden Martha en Eva naar alle plaatsen die een rol spelen in Eva’s leven: in Oostenrijk, België, Engeland en Nederland. Zondag wordt Westerbork aan dat rijtje toegevoegd. ,,Voorafgaand aan de lezing gaan we Eva’s reis van Amsterdam naar Westerbork herbeleven. Dat wordt heel bijzonder.”

Waar Eva gaat, gaat Martha. Eva’s missie, zoals ook de documentaire heet, is ook Martha’s missie geworden. De documentaire moet komend voorjaar af zijn. De voortgang is via de gelijknamige website te volgen.

Eva’s lezing in het Herinneringscentrum begint om zondag 29 oktober om 14.00 voor 5 euro per persoon. Ze wordt geïnterviewd door schrijfster en theatermaker Marjolijn van Heemstra. Voor het bijwonen van de lezing is het nodig eerst aan te melden. Dat kan via de website van het Herinneringscentrum.

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.