Onzinbanen: ‘Ik produceer een heleboel gebakken lucht’

Volgens de Britse antropoloog David Graeber hebben heel veel mensen een onzinbaan: werk dat niks toevoegt aan de maatschappij. Een interview met hem maakte veel los. Tientallen mensen reageerden en bekenden dat ze ook een bullshit job hebben.

‘Ik had veelal niet genoeg werk om de dag door te komen en mijn directe collega’s waren een MBA aan het doen, een huis aan het verkopen en een proposal aan het schrijven. Mijn directe manager zat vrijwel de hele dag op nu.nl.’’

 Dat schrijft een SAP-consultant, die, ondanks dat ze niet genoeg te doen had, wél een aanwezigheidsplicht van 60 uur per week had. ,,Want de klant moest wel zien waarvoor hij betaalde.’’

Essay onzinbanen veroorzaakt sensatie

David Graeber kaartte in een essay in 2013 voor het eerst het fenomeen onzinbanen aan. Daarmee veroorzaakte hij een ‘kleine internationale sensatie’, schrijft hij in zijn recent verschenen boek Bullshit Jobs.

Antropoloog Graeber: ,,Heb je een onzinjob, ga iets echt leuks doen met je tijd
Lees verder

 De site met het oorspronkelijke essay crashte door al het bezoek, het werd in minimaal dertien landen vertaald, en er volgden legio reacties van mensen die zeiden ook nutteloos werk te hebben. Vandaar nu dus een heel boek over onzinwerk.

Nutteloos werk, wat is dat eigenlijk? Het gaat volgens Graeber om ‘een vorm van betaald werk die zo volkomen zinloos, overbodig of schadelijk is dat zelfs de werknemer het bestaan ervan niet kan rechtvaardigen, hoewel de werknemer zich, als onderdeel van de arbeidsvoorwaarden, verplicht voelt om te doen alsof dit niet het geval is’.

Controledrang van inspectie of gemeente

Een beleidsmedewerker bij een scholengroep ziet het nut niet van haar werk: ,,Het is een heleboel gebakken lucht die ik produceer’’, schrijft ze. ,,De reden waarom organisaties dit toch doen is vanwege de controledrang vanuit bijvoorbeeld inspectie of gemeenten. Niemand vindt het leuk, het komt niet vanuit intrinsieke motivatie maar ‘het moet’!’’

Welk werk wel en niet zinvol is voor de maatschappij objectief gezien valt eigenlijk niet te zeggen. ,,Er is een jaar geleden één echte poging gedaan om in te schalen wat nuttig werk is”, zegt Robert Dur, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit.

,,Nadat de economen veel literatuur doorgeploegd hadden, kwamen ze met een mager tabelletje. Zijzelf zeggen ook: je moet er niet te veel waarde aan hechten.”

Veel mensen vinden hun werk overbodig

Daarom is de beste maatstaf de mening van de werknemer zelf: vindt hij of zij het werk nuttig? Met die vraag zijn meerdere onderzoeken gedaan. Graeber verwijst naar eentje van opiniebureau YouGov, waar 37 procent antwoordde ‘nee, met mijn baan lever ik geen zinvolle bijdrage aan de wereld’.

Een poll van Algemeen Dagblad 17.000 stemmen, niet representatief had vorige maand een soortgelijke uitkomst: 38 procent vindt z’n werk overbodig. Twee op de vijf ziet het nut niet van zijn of haar werk: dat zijn aanzienlijke cijfers.

Veel mensen vinden dat ze zinloos werk uitvoeren

Een van de grootste en meest gedegen onderzoeken lijkt dat van Robert Dur en Max van Lent (Universiteit Leiden). Zij baseren zich op data van het International Social Survey Program, die 100.000 werkenden in 47 landen ondervroegen. Met de stelling ‘mijn baan is nuttig voor de maatschappij’ was 8 procent het ‘(zeer) oneens’.

Dur: ,,Ik had zelf een lager percentage verwacht, van 3 of maximaal 5 procent.” Nog eens 17 procent was het er noch mee eens, noch mee oneens. ,,Een kwart van de werknemers twijfelt aan het nut van hun werk”, concludeert de hoogleraar.

Banen zonder maatschappelijke waarde

Dur wilde zelf graag uitzoeken hoeveel mensen hun werk onzinnig vinden, naar aanleiding van Graebers essay. ,,Dat essay van 2013 heeft echt mijn ogen geopend.” Dat er banen zijn, of: zijn gecreëerd, waarvan je je kunt afvragen wat de maatschappelijke waarde is. En dat mensen die deze banen uitvoeren dat zichzelf óók afvragen.

,,Wat mensen zelf denken over hun werk is essentieel. Voor hun motivatie én hoe gelukkig ze zijn. Er is namelijk een sterke relatie tussen of mensen hun werk zinvol vinden en hoe tevreden ze zijn. Mensen willen namelijk graag nuttig zijn.”

Wat dat betreft heeft een beveiliger op Schiphol aan het kortste eind getrokken: hij voelt zich nutteloos én is niet gelukkig in z’n werk: ,,Een van mijn taken is het controleren van bemanningsleden op explosieven en wapens. Er zal ongetwijfeld een preventieve werking zijn, toch weet ik nu al in de korte tijd dat ik hier werk dat 99 procent van wat ik doe totaal geen voldoening geeft en bijzonder saai werk is. Veiligheid is een booming business en wordt zwaar overtrokken, waarbij onzinbanen uit de grond schieten.’’

Eindeloos vergaderen

Als er een basisinkomen is, zullen heel veel mensen ontslag nemen bij hun onzinbaan, denkt Graeber. ,,Je krijgt er vast wel veel middelmatige kunstenaars en muzikanten voor terug. Maar waarom zou dat slechter zijn dan nu, wanneer al deze mensen heel de dag twitteren en kattenfilmpjes kijken?”

Overigens kan iemand met een onzinbaan het net zo goed heel druk hebben, blijkt uit diverse e-mails. Als reactie op het interview met Graeber schrijft een man die werkzaam is bij ING: ,,Uw artikel heeft het over mensen die zich vervelen, ik neem alleen maar stress waar bij mijn collega’s. Om niets hè, want we kunnen eindeloos vergaderen en papieren werkelijkheden creëren, maar als we de stekker uit zo’n megaproject trekken gebeurt er letterlijk: niets."

,,Grote falende projecten, honderden miljoenen besteden en vele manjaren met maar een deel van het beloofde resultaat, is mijns inziens ook bullshit.’’

'Zorgwekkend dat zoveel mensen hun werk als onzin ervaren'

Het hele fenomeen onzinbanen is vrij nieuw: tot het essay van Graeber werd het in elk geval niet als zodanig benoemd of onderzocht. Waaróm mensen hun werk nutteloos vinden, is dus ook niet knip en klaar. Wie de mails doorleest, ziet wel dat er meerdere oorzaken zijn.

Sommigen geven aan dat ze regelmatig onnodig iets moeten uitzoeken, waarna met de resultaten niks wordt gedaan. Anderen zijn de hele dag iets aan het controleren of meten, waar ze het nut niet van inzien.

David Graeber heeft opschudding veroorzaakt met zijn essay over onzinbanen

Hoogleraar Dur vindt het ‘zorgwekkend’ dat zoveel mensen hun werk als onzinnig ervaren. Een salesman in de telecomsector schrijft: ,,Het is frustrerend om elke dag opnieuw te vertrekken naar het werk en ’s avonds laat vermoeider thuis te komen.’’

Er zouden echt vervolgstappen genomen moeten worden nu we dit weten, zegt Dur. ,,Organisaties moeten hun mensen vragen of ze hun werk zinvol vinden, neem het mee in de tevredenheidsonderzoeken.”

Verschil in beloning

Menig briefschrijver maakt zich behalve over zijn of haar eigen onzinbaan ook kwaad om het verschil in beloning voor ‘zinnige beroepen’ en ‘onzinnige beroepen’.

Ivar mailt: ,,Er is een hele grote groep die juist wel heel nuttig werk doet, maar daar niet voor betaald wordt: de vrijwilligers in het onderwijs, de sport, het welzijn, de (mantel)zorg, voor goede doelen, enzovoort. Het is eigenlijk de wereld op z’n kop: mensen die geen nuttig werk verrichten, krijgen betaald en mensen die wel nuttig werk verrichten krijgen niets of weinig.’’

Daarom valt het nog niet mee om de onzinbaan vaarwel te zeggen. Zoals Graeber in zijn boek optekent: ‘De baan is weliswaar overbodig, maar je kunt er moeilijk bezwaar tegen hebben als je je kinderen ervan te eten kunt geven.’ Toch zijn ze er wel, de mensen die dan nog liever een onzekere toekomst tegemoet gaan.

 Een man schrijft ,,na 18 jaar bij Air France KLM te hebben gewerkt in een hoop bullshit jobs (IT, marketing, sales, development) uit die mallemolen te willen geraken.’’

Een eigen bedrijf beginnen

 In mei is hij voor zichzelf begonnen. ,,Ik weet dat het een risico is, maar het risico is veel groter dat je tot het einde van je werkzame leven de verschillende bullshit jobs blijft doen en dan terugkijkend bedenkt dat er gedurende die tientallen jaren zo veel kansen waren om iets ‘echts’ en iets leuks te gaan doen.’’

Voor Cora was het de beste beslissing ooit: ,,Ik was werkzaam in een project voor een provincie. Het project was bedacht om de gedeputeerde te laten scoren. Ik had er toen al pijn van in mijn lijf en het was niet het eerste duurbetaalde onzinklusje wat ik deed voor dat adviesbureau.’’ Toen haar man een hersenstaminfarct kreeg, zegde ze haar baan op. ,,In liefde met elkaar leven, daar gaat het om, en met respect voor je omgeving. Daar paste een onzinbaan niet meer bij. Mijn leven heeft zin gekregen.’’

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.