Het recht van tafel geveegd

De rechtspositie van burgers verslechtert door de overgang van de zorg naar gemeentes. Tijd voor een tegengeluid, vinden Groningse rechtsgeleerden.

Zo’n keukentafelgesprek klinkt prachtig. Burger en gemeente besluiten samen welke zorg nodig is. In goed overleg en tot wederzijdse tevredenheid. In de ideale wereld hoeft daar nooit meer een rechter aan te pas te komen.

Keukentafelgesprekken

Helaas, de wereld is niet ideaal. Keukentafelgesprekken kondigen kortingen op de zorg aan, of bezuinigingen worden doorgevoerd zonder keukentafelgesprekken. Dat heeft geleid tot een hausse aan bezwaarschriften. Veel burgers zijn ontevreden en proberen hun recht te halen. Maar dat is nog niet zo makkelijk.

In het rapport Rechtsstatelijke aspecten van de decentralisaties in het sociale domein stellen vier Groningse rechtsgeleerden, Gijsbert Vonk, Solke Munneke, Aline Klingenberg en Albert Tollenaar, dat de rechtspositie van burgers door de overheveling van de zorg van Rijk naar gemeentes is verzwakt.

Alles wordt beter

De gedachte dat alles beter zou worden als de gemeentes de zorg overnemen en burgers maatwerk bieden was naïef, zegt hoogleraar socialezekerheidsrecht Gijsbert Vonk. De mooi klinkende idealen – het informeler en laagdrempeliger maken van de zorg, het bevorderen van de participatiemaatschappij – zijn namelijk niet het enige doel van de operatie. De decentralisatie heeft nog een belangrijk streven: keiharde bezuiniging.

Daar gaat het mis, aldus Vonk. Als de informele keukentafelgesprekken al worden gevoerd, dan worden ze ook gebruikt om met minder juridische weerstand bezuinigingen door te voeren. ,,Burgers zijn minder in staat bezwaar te maken’’, zegt Vonk. ,,Criteria voor het recht op zorg zijn minder hard gedefinieerd, want het is immers ‘maatwerk’ en gemeentes hebben beleidsvrijheid. De rechter wordt buiten de deur gehouden.’’

Hindernissen en blokkades

Het rapport beschrijft hindernissen en blokkades die de burger belemmeren om zijn recht te halen. Een voorbeeld: een gemeente zegt in een keukentafelgesprek dat een burger recht heeft op huishoudelijke hulp. Maar hoeveel uur hulp, dat moet de burger dan weer overeenkomen met een particuliere zorginstelling. Is de burger ontevreden over wat die instelling biedt, kan hij of zij niet meer aankloppen bij de gemeente. Die zegt: dat is een geschil tussen u en de instelling.

Zo zijn er vele voorbeelden van de onduidelijkheid die voortkomt uit het maatwerk, aldus Vonk. ,,En aan de andere kant: als het gaat om handhaving en terugvordering van bijvoorbeeld onterecht versterkte uitkeringen zijn de richtlijnen opeens heel streng. Dan is de overheid tot de tanden gewapend.’’

Dat lijkt een tegenstelling, maar beide ontwikkelingen hebben hetzelfde gevolg: verzwakking van de rechtspositie van de burger. Tijd voor een tegengeluid, vinden de Groningse wetenschappers. Het stelsel van rechtsbescherming heeft groot onderhoud nodig.

Het rapport pleit onder meer voor een klachtenprocedure over de schending van sociale grondrechten bij het College voor de Rechten van de Mens. Een soort meldpunt voor zorgklachten, ‘een alarmsysteem voor tekortschietend gemeentelijk sociaal beleid’. Ook zouden rechters actiever betrokken moeten worden en meer bevoegdheden krijgen om gemeentes te controleren. ,,De politiek moet inzien dat het goed is een gezonde tegenmacht te organiseren’’, zegt Vonk.

Meer problemen problemen

De Groningse rechtsgeleerden deden hun onderzoek in opdracht van het Instituut Gak, een fonds voor uiteenlopende projecten op het gebied van sociale zekerheid en arbeidsrecht. Hun rapport beschrijft meer problemen dan alleen het verzwakken van de rechtspositie van burgers ten opzichte van de overheid.

Zo zijn er soms grote verschillen in de manier waarop gemeentes zorg bieden. Dat mensen met een vergelijkbare hulpvraag in de ene gemeente meer huishoudelijke hulp krijgen dan in de andere, is niet te rechtvaardigen door regionale bijzonderheden. Ook beschermen gemeentes de privacy van burgers onvoldoende.

,,Ik hoop dat dit rapport de politiek ontmaskert’’, zegt Vonk. ,,Deze verandering is met een hoop poeha en jargon gebracht. Keukentafelgesprekken, participatiemaatschappij, maatwerk. Het is een soort wijwater. Wie kan er nou tegen maatwerk zijn? Maar ondertussen gebruiken gemeentes keukentafelgesprekken om mensen voorzieningen uit de mond te praten.’’

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven