Mijn Streek: Het Gorecht

Wandelen door Gorecht met de Hottingerkaart uit 1792, zal dat lukken? Anne Wolff doet niets liever en verdiepte zich in de geschiedenis van de buitenhuizen en de eendenkooien op de Hondsrug.

,,Één, twee... ja, toe maar!''

Als ze zich nou maar stilhouden, die meiden uit Stad met hun bonte jurken en opgedofte haren... Grote kans dat hun gegiechel de eenden verjaagt, is al het werk voor niks geweest. Het is dat de joffer hem vroeg – ,,ze vervelen zich zo'' – anders had hij ze niet meegenomen. Geef ze dan ook wat omhanden – het ontglipte hem bijna – laat ze meewerken op de boerderij, moeten zijn kinderen toch ook? Ach, wat doe je eraan... Hoe ver zijn de lokeenden inmiddels? De kooiker gluurt door het luikje, gooit nog wat voer naar binnen. Dat lijkt goed, de wilde eenden zwemmen hun tamme broeders achterna. Als ze voorbij de bocht zijn moet je ze laten schrikken, dan vliegen ze de pijp in, of uit... het is maar hoe je het bekijkt. Mooi klusje voor die juffers, daar wachten ze natuurlijk op. ,,Ja, jullie mogen'', fluistert hij, ,,één, twee... ja, toe maar!''

Eendenkooi van De Middelhorst

Of dit tafereel zich werkelijk heeft afgespeeld? U mag het zelf weten; nu terug naar het heden. Even buiten Oosterhaar, de woonwijk aan de oostkant van Haren, staat Anne Wolff voor een hek dat vol hangt met herinneringen. Op bordjes staan namen van dierbaren, tussen een enkele foto of aandenkens als een sleutelhanger of een teddybeertje. Het hek houdt de toegang tot het achterliggende bosje afgesloten. Anne wijst naar het struikgewas. ,,Nu is dit een strooiveld, vroeger lag hier de eendenkooi van De Middelhorst. Toen ik op de Hottingerkaart uit 1792 het gebied rond Haren onder de loep nam ontdekte ik maar liefst zeven eendenkooien. Alleen deze en de kooi bij Huis te Glimmen zijn nog goed herkenbaar in het landschap terug te vinden.''

Dwalen tussen verdwenen eendenkooien

Tuinhistoricus

Anne Wolff is projectleider bij het Kenniscentrum Landschap. In 2008 studeerde ze af met een scriptie over eendenkooien, eerder studeerde ze architectuur- en stedenbouwgeschiedenis. Als tuinhistoricus schrijft ze over tuinen. Met al die interesses mag het geen wonder heten dat ze geboeid is door de geschiedenis van de buitenverblijven die rijke inwoners van de stad Groningen in de 16de en 17de eeuw op de Hondsrug lieten bouwen.

Anne wijst naar Oosterhaar: ,,Dit hele gebied hoorde bij De Middelhorst, een van de mooiste buitens in het Gorecht. Bij het huis lagen meerdere lanen, een sterrebos en zelfs een tweede eendenkooi. Daarvan is niets overgebleven, alleen een hergraven gracht en straatnamen als Oude borg en Jufferpad wijzen naar het verleden.'' Die eendenkooien in het Gorecht hadden alles te maken met de buitenverblijven. 's Zomers ontvluchtten welgestelden er de stad en zijn stinkende grachten, om er de bekoringen van het platteland te ondergaan. ,,De eendenkooien pasten prima bij de weelderige tuinen'', legt Anne uit. ,,Met een fraaie kooi kon je pronken, het bekijken van de eendenvangst vormde een leuk tijdverdrijf voor de gasten en dankzij een kooi was je altijd verzekerd van wild op tafel.''

Dwalen tussen verdwenen eendenkooien

Quintusbos

Van de voormalige kooi van Middelhorst gaan we op pad naar de kooi in het Quintusbos bij Huis te Glimmen. Langs de oostkant van de Hondsrug gaat de tocht zuidwaarts. Eerst is er het uitzicht over de weilanden en het Hunzedal, na Onnen zijn er de essen met op de achtergrond het bos van Appelbergen. In grote lijnen lopen we over de wegen zoals die al staan aangegeven op de Hottingerkaart. De Hoge Hereweg door Appelbergen is daar een van, vanuit het zuiden loopt de weg pal over de Hondsrug naar de stad Groningen. Net voordat de Hoge Hereweg uitkomt op de Rijksstraatweg glippen we binnendoor naar de ingang van het Quintusbos. Het bos werd aangelegd als parkbos voor Huis te Glimmen, aan het einde van de laan zien we de voordeur. Daar gaan we niet heen. Achter de boerderij, midden in het bos – ,,in feite is het geen bos, maar zijn het weilanden omzoomd met houtwallen'' – slaan we af, op weg naar de plek waar ooit een eendenkooi lag.

Het eerste dat aan de kooi opvalt is dat hij droog staat, kurkdroog zelfs; het tweede dat er hoge bomen in en omheen staan. De kooi werd ergens tussen 1607 en 1619 gebouwd. Anne achterhaalde dat in het eerstgenoemde jaar ene Derck Hindricks er een onontgonnen stuk grond pachtte; in het laatste genoemde jaar nam Huis te Glimmen de kooi over. ,,Toen de kooi in de 19de eeuw in onbruik raakte werd de grond gebruikt voor bosbouw. Een paar jaar geleden heeft Staatsbosbeheer de contouren van de kooi en de vangpijpen hersteld. Reconstructie van de kooi was geen optie, simpelweg omdat de waterhuishouding in het gebied drastisch is veranderd ten opzichte van enkele eeuwen terug.'' Anne haalt de Hottingerkaart er nog eens bij: ,,Kijk, toen was het Hemrik nog een grote waterplas die bijna grensde aan de kooi.''

Langs de westkant van de Hondsrug gaat de tocht noordwaarts. Deze keer is het uitzicht over het stroomdal van de Drentsche Aa: ook prachtig, al blijft de A28 die het gebied doorklieft hinderlijk zoemen. Achter de Lutsborgsweg doemt de bebouwing van Haren op, het zandpad slingert zich een weg naar de villa's, de hoge heggen en de vele doorkijkjes. De Hottingerkaart kan definitief in de broekzak.

Dwalen tussen verdwenen eendenkooien

Meer dan duizend

Tegenwoordig telt ons land nog maar een handvol kooien. Zo nu en dan nog worden daarin nog eenden gevangen, niet zoals vroeger voor de consumptie, maar om vogels te ringen voor onderzoek. De meeste kooien liggen aan de kust of in waterrijk gebied. Vroeger waren de kooien veel algemener, ooit waren er meer dan duizend in gebruik. Zelfs in Drenthe waar nu geen enkele kooi meer is te vinden stonden er – volgens historicus Luning die ze opspoorde aan de hand van veldnamen – 168 stuks. De kooien zijn er in veel verschillende vormen en maten. Het meest gebruikte type bestond uit een rechthoekige waterplas met in elke hoek een vangpijp.

Hottingerkaart

Een goede kaart, voor militairen is het van levensbelang. De cartografie heeft veel te danken aan de behoefte van legerleiders naar steeds gedetailleerdere landkaarten. Militaire ingenieurs brachten tussen 1773 en 1794 een groot deel van Noord- en Oost Nederland in kaart. De van oorsprong Zwitserse kapitein J. H. Hottinger was verantwoordelijk voor de kaarten die tussen 1788 en 1792 van Zuidoost-Drenthe, Westerwolde en de omgeving van Stad Groningen werden gemaakt.

Dwalen tussen verdwenen eendenkooien

De hele serie kaarten is naar hem vernoemd. De kaarten vormen een belangrijke bron voor landschapshistorici. Voor wat betreft Haren valt met name de omvang van buitenverblijf Mickelhorst – later verbasterd naar Middelhorst – op. Vanaf de weg naar Waterhuizen lopen drie lange lanen naar het landhuis dat omringd wordt door een gracht, een parkachtig bos en twee eendenkooien. Wanneer de Mickelhorst werd gebouwd is niet bekend, wel wanneer het voor het laatst verkocht wordt – in 1861 – om te worden afgebroken...

Afstand 15 km. Honden mogen mee. Start: NS Station Haren.

Klik hier voor een grotere versie

Start met rug naar station en sla LA; op T-splitsing LA, Oude Middelhorst, spoorlijn oversteken; Oude Middelhorst volgen tot Oude Borg, hier LA; weg gaat over in fietspad, hier RD en ook RD bij Jufferpad; op kruising RA, Borgsingel, waar de weg naar rechts buigt gaat u schuin LA, een voetpad; na lange vlonderbrug RA, gravelpad voor strooiveld en voormalige eendenkooi, pad volgen tot dorpsrand, hier LA, Ruigelaan; bij einde Ruigelaan bevindt zich fietsknooppunt 77, volg de aanwijzingen naar 86 tot (!) bij voormalig haventje in Onnen, sla hier LA, Tijborgsteeg; einde Tijborgsteeg schuin LA, Mottenbrink; einde Mottenbrink RD, Onneresweg, deze uitlopen tot in bos Appelbergen; op fietspad in Appelbergen RA, Hoge Hereweg, spoorlijn oversteken en weg vervolgen tot huisnr. 5, hier LA; Op verharde weg LA, Rijksstraatweg; na huisnr. 17 RA, de laan van het Quintusbos; na huisnr. 19 op kruising zandpaden RA; op T-splitsing RA, het pad buigt even verder naar links; na gedenkteken Anda Kerkhoven (voor weide) RA, volg pad dat bij voormalige eendenkooi naar links buigt en even verder naar rechts buigt; parallel aan bospad ligt aan de bosrand een breed zandpad. Loop vanaf dat zandpad naar en over de Kooiweg; einde Kooiweg LA, Lutsborgsweg, deze uitlopen, het zandpad gaat in Haren over in verharde weg, ga RD over de Westerse Drift; op driesprong met houten beeld RA; op Y-splitsing LA en op volgende Y-Splitsing RA, Emmalaan; bij rotonde RD, een voetpad; einde voetpad RD, Terborgsteeg; op T-splitsing RA, Jachtlaan en vervolgens 2e weg LA, Lokveenweg; einde Lokveenweg LA, Middelhorsterweg; 1e weg RA, Nieuwe Stationsweg, terug naar start.

Klik hier om terug te keren naar Reis!

Of like Reis! op Facebook, Twitter en Instagram

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven