Mijn Streek: Het Westerkwartier

Kerkheuvels, opgeschoven dorpen, houtwallen, steenhuizen en smalle fietspaadjes, ze vormen de bestanddelen van een boeiende fietstocht door het Westerkwartier. Ooit lag het gebied geheel onder het veen. Jeroen Zomer onderzoekt het verloop van de ontginning.

‘Kijk, hier ligt een bewijs dat het Westerkwartier vroeger geheel met veen bedekt was, ook de zandruggen waar de dorpen nu op liggen.'' Even buiten Oldekerk, bij een flauwe bocht in de Kroonsfelderweg, staat een klokkenstoel op een verhoging in het landschap. Rondom het houten bouwsel liggen keien, ze geven de contouren aan van een kerk die ooit op de plek stond. Een informatiebord meldt dat de kerk het middelpunt vormde van een uitgestrekt kerspel. De kerkenpaden die er bijeenkwamen strekten zich uit naar Faan, Niekerk en Kuzemer. Met 22 bij 10,5 meter had de kerk ‘voor Westerkwartierse begrippen royale afmetingen'.

,,Royaal? Bordjes moet je niet altijd geloven...'' Jeroen Zomer neemt niet gauw iets voor lief, trekt zijn eigen conclusies, het kenmerkt de onderzoeker in hem. Maar Jeroen heeft de plek niet uitgekozen om het verdwenen gebouw: het gaat hem om de bult en de locatie. ,,In deze kerkheuvel ligt nog een pakket veen. Wanneer je hier in de grond gaat boren vind je eerst een meter zand met puin en nog wat botresten, daaronder ligt het, ongeveer een meter dik. Dat opgebrachte zand dekte het veen af en voorkwam dat het in contact kwam met zuurstof. Zo bleef het bewaard, terwijl het in de omgeving verdween. Oldekerk lag destijds hier naast de kerk, het is later opgeschoven naar zijn huidige plaats, op de zandrug. Die lag toen ook onder het veen, anders was de kerk hier niet op deze lage plek gebouwd.''

Middeleeuws

Opschuivende dorpen, het beeld fascineert. Jeroen doet er sinds 2008 onderzoek naar en hoopt er volgend jaar op te promoveren. De middeleeuwse veenontginningen van het Westerkwartier, de kop van Drenthe en oostelijk Friesland, zo luidt zijn onderzoek voluit.

Opschuivende dorpen zijn niet alleen voorbehouden aan voornoemd gebied. In de serie Mijn Streek zijn ze al eerder aan bod gekomen (in de aflevering over de Noordelijke Friese Wouden) en ongetwijfeld komen we ze opnieuw tegen. De reden is simpel, het fenomeen is verbonden aan middeleeuwse agrarische veenontginningen, het type ontginning dat in grote delen van onze noordelijke provincies heeft plaatsgevonden.

Om uit te leggen hoe die ontginningen verliepen schetst Jeroen eerst de oorspronkelijke, natuurlijke situatie. ,,Als je zo'n duizend jaar geleden in Zuidhorn in de hoogste boom ging zitten dan kon je tot de horizon kijken, want bomen groeiden er nauwelijks in het zure en natte veen.'' De ontginningen begonnen bij een natuurlijke watergang, de enige manier om het gebied in te trekken. ,,Hier in Langewold was dat het voormalige dal van de Lauwers dat amper meer zichtbaar is maar direct ten noorden van Grijpskerk lag (zie kaart). Vanaf de rivier groef men sloten om het veen te ontwateren en er akkerbouw op te bedrijven. Maar veen is organisch, het oxideert en wanneer je het ontwatert klinkt de bodem in. Men kreeg natte voeten en trok verder het veen in. Zo strekten de kavels op.''

Fietstocht

Een fietstocht van ruim 60 kilometer geeft te veel informatie om in een verhaal als dit te passen, zeker wanneer je met iemand als Jeroen Zomer op pad gaat. De route leidt tot in de poriën van het gebied, de kronkelende wegen laten het Westerkwartier proeven, de smalle fietspaadjes gaan zo nu en dan zelfs over de boerenerven – ‘Deurbroezen? Nait bie de hoezen!' maant een bordje op de hoek van een schuur. Lange rechte kavels, al dan niet omringd door houtwallen – ,,die liggen op de zandruggen aangezien daar de sloten te weinig water hebben om het vee te keren'' – vormen de grote gemene deler van het gebied.

Een van de stops van Jeroen: een weilandje vlak voor Opende, een mooi maar onopvallend plekje. Jeroen achterhaalde in de archieven dat het te boek staat als ‘De olde hof'. Hij is ervan overtuigd dat de kerk van het dorp er vroeger stond. ,,Niemand die daarvan weet. Ik zou er eigenlijk een artikel over moeten schrijven.'' Als we vervolgens Opende bereiken blijkt inderdaad dat de huidige kerk opgeschoven is en op dezelfde kavel staat. ,,Om in hun onderhoud te voorzien hadden de kerk en de pastoor elk net zo'n kavel als de andere bewoners van het dorp. Ach, de pastoor was vroeger ook gewoon boer.''

Langewold & Vredewold

Langewold heen, Vredewold terug, zo zou je de route kunnen samenvatten. De dorpen rijgen zich aaneen: Marum, Nuis, Niebert, Tolbert, Midwolde, Lettelbert tot Oostwold. Kort maakt de route een uitstapje naar de veenkoloniale ontginning bij Jonkersvaart: de vaarten zijn breder en de verkaveling strakker. Uiteraard nemen we een kijkje bij de Coendersborg en het Iwema Steenhuis. Tolbert oogt overigens als een terp, maar Jeroen verzekert dat het een hoge zandkop is waarop het dorp ligt. ,,Waarschijnlijk zo hoog dat de top niet bedekt is geweest met veen. In de kerkheuvel troffen we het in ieder geval niet aan, wat nog niet wil zeggen dat het er niet lag...'' Typisch Jeroen, altijd kritisch. Na Tolbert volgt het fraaie kerkje van Midwolde. ,,De kerken in het gebied bewijzen dat de veenontginningen niet zo armetierig waren als vaak wordt verondersteld.''

De kaartjes met de ruggen en de verkavelingen. De waterlopen geven de ‘natuurlijke' situatie weer van voor de ontginningen, omstreeks 800 v. Chr.

De route

De route maakt gebruik van het fietsknooppuntennetwerk.

Lengte: 65 km.

Start: Station Zuidhorn. Start met rug naar station en sla RA. Ga spoor over en volg route naar achtereenvolgens 43, 48, 39, 40, 52, (Bij 52 kunt u om klokkenstoel en locatie voormalige kerk Oldekerk te bekijken de Kroonsfelderweg volgen. Fiets terug en vervolg route.) 47, 41, 94, 93, 88, 89, 90, 82, 80, 50, 77, 83, 84, 20, 21, 2, 9, 11, 17, 16, 15, 21, 46, 58, 50, 38, 20, 53 en richting 43, tot start.

Klik hier voor een grotere versie

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven