Mijn Streek: Holtingerveld

Stuwwallen, veen, heide, zandverstuivingen en bosbouw; op het Holtingerveld manifesteren ze zich als verschillende tijdlagen. Ook de Tweede Wereldoorlog liet er sporen achter. Esgo Kuiper onderzocht de ontwikkeling van het landschap.

VOC

,,Dit moois hebben we dus te danken aan de VOC.'' Midden op het Holtingerveld wijst Esgo Kuiper om zich heen. Hij grijnst om de verwarring die zijn woorden scheppen. Want VOC...? De Verenigde Oost-Indische Compagnie? Wat heeft die met dit heidelandschap uit te staan? Leuke vraag om de algemene kennis te testen, daarom leggen we hem u ook maar even voor. Antwoord niet paraat? Geeft niet, we komen er op terug. Nog een vraag: droegen de hunebedbouwers baarden? Geen idee? Logisch, valt ook niet te achterhalen. Maar er zijn mensen die daar niet aan twijfelen. ,,Hoe kregen ze anders die stenen op elkaar?'' Esgo lacht. Echte mannen dragen baarden – of T-shirts van The Beards, dat kan ook... No beard, no good…

Wandelen is leuk en wandelen wordt nóg leuker als je een duik neemt in de geschiedenis van het terrein dat je bezoekt. Want wanneer je verbanden gaat ontdekken tussen de verschillende elementen in het landschap – bijvoorbeeld tussen de ligging van een stuifzand, een es en een wal die het zand moet keren – dan ga je als vanzelf een voorstelling maken van hoe de omgeving er vroeger uitzag. En heb je dat gedaan dan wil je vervolgens weten hoe het er op het tijdstip dáárvoor uitzag, want landschappen veranderen, continu. Wie weet zie je al fantaserend zelfs een glimp van de mensen die het landschap inrichtten... Zo ontstaat gelijktijdig met de fysieke route een wandeling in je hoofd; een tocht die minstens zo spannend is. Twee tochten voor de prijs van één...

Met dank aan de VOC

Landschapsontwikkeling

Over de landschapsontwikkeling van het gehucht Holtinge en het Holtingerveld schreef Esgo Kuiper (1986) een scriptie die zich bij uitstek leent voor zo'n wandeling. Als u in de gelegenheid bent, download het dan van internet en blader het door voordat u op pad gaat. Al was het maar om de oude kaarten en foto's die erin staan. Esgo putte uit foto's die amateurarcheoloog Voerman in de jaren dertig van de vorige eeuw maakte. Ze laten zien hoe het gebied in minder dan een eeuw enorm veranderde, van een geheel open landschap naar een rijker bebost gebied. Vorig jaar verscheen een boek waarin de amateurarcheoloog centraal staat. Esgo schreef daaraan mee, vatte zijn scriptie voor een van de hoofdstukken samen. Achter zijn naam staat die van hoogleraar Theo Spek, een beetje zoals Rembrandt de schilderijen van zijn leerlingen signeerde.

Inmiddels al bedacht wat de VOC met het Drentse landschap van doen heeft? Esgo legt uit: ,,In de gouden eeuw ontstond een enorme vraag naar wol, voor de zeilen van de schepen die naar Oost-Indië voeren. Die vraag naar wol leidde tot een enorme groei van het aantal schapen en daarmee tot een drastische uitbreiding van heidevelden. Die werden in de negentiende eeuw nog groter door de behoefte aan schapenmest.'' Maar het Holtingerveld is voor Esgo meer dan alleen heide. ,,Wat dit gebied zo mooi maakt, zijn de verschillende tijdlagen die je hier ziet: de stuwwallen uit de ijstijd, de sporen van veen en vervening, de heide die opkwam in de zeventiende eeuw, de zandverstuivingen die in de negentiende eeuw volgden door overbegrazing en het steken van plaggen, de bosbouw in de 20ste eeuw die het zand weer moest beteugelen. En niet te vergeten de Tweede Wereldoorlog, die ook sporen in het gebied heeft achtergelaten.''

Hunebedden

Die sporen van de oorlog blijken meteen aan het begin van de wandeling. De Duitsers legden bij Havelte een vliegveld aan, Darp moest ervoor wijken, het dorp werd een kleine twee kilometer naar het westen verplaatst. We lopen langs een hangar, niet een gebouw, maar een door aarden wallen omgeven terrein waar vliegtuigen konden worden gestald. Om herkenning vanuit de lucht te voorkomen dumpten de Duitsers de keien van het grootste hunebed in een kuil, het kleinere hunebed verdween onder een laag zand. Het mocht niet baten, de geallieerden verwoestten het vliegveld met twee bombardementen, naast het pad treffen we bomkraters als stille getuigen. Overigens hebben de Duitsers het vliegveld nooit gebruikt. In 1946 werden de hunebedden hersteld.

De omgeving biedt te veel beziens- en wetenswaardigheden om in een artikel te vermelden; een extra reden om de scriptie van Esgo te bekijken. Wat niet onvermeld mag blijven: het prachtige uitzicht vanaf de Havelterberg. Je zou hier moeten wandelen bij het krieken van dag, als er nog nevel over de heide hangt. De Doeze, een ander punt om bij stil te staan, al laat Esgo in het midden of het een pingoruïne of een uitblazingskom is – ,,daar heb je geologen voor, maar die spreken elkaar tegen.'' Dan heb je nog De Kolonie waar veen werd gewonnen, Esgo wijst op het gras dat de contouren verraadt van een vaart. En uiteraard zijn er de voormalige zandverstuivingen – Ooster-, Wester-, Holtinger- en Uffelterzand – waar nu vooral bos groeit.

Met dank aan de VOC

Inmiddels zijn we beland bij Holtinge, het gehucht gaat schuil tussen de bomen. De boerderijen zijn woning geworden, of camping. ,,Holtinge is een dochternederzetting van Uffelte. De oudste vermelding stamt uit 1438, maar je mag aannemen dat de eerste boerderij er tussen 1250 en 1350 werd gebouwd.'' Esgo dook in de archieven, pakte de grondboor en bundelde alle gegevens voor een serie plattegronden. Prachtig laat die de ontwikkeling van het gehucht zien. En Esgo had ook nog een gelukje: de oudste inwoner van Nederland, Egbertje Leutscher-de Vries (1902), groeide op in Holtinge. Esgo bezocht haar in het bejaardentehuis. ,,Ze had een verhaal dat ik goed kon gebruiken. Holtinge ligt hoog, zonder hooilanden. Mevrouw De Vries vertelde hoe ze als kind, als ze naar school ging, de koeien van de buurman meenam naar Uffelte. Als school voorbij was nam ze de koeien weer mee terug. Van de buurman kreeg ze er een plakkie stoete voor.'' Ziet u de kleine Egbertje ook al lopen?

Defensie

Reliëf en bossen: goed om te oefenen met militairen, dacht het ministerie van Defensie na de Tweede Wereldoorlog. Vandaar dat Defensie met de bouw van de Johannes Postkazerne gronden op het Holtingerveld aankocht. Inmiddels heeft de Havelterberg de status van aardkundig monument en het Holtingerveld de bescherming van Natura 2000. Defensie heeft ondertussen – mede door bezuinigingen – een groot deel van het gebied afgestoten.

Stuwwallen

De Havelterberg, de Bisschopsbeg en de Woldberg bij Steenwijk vormen de restanten van een stuwwalcomplex. Anders dan de stuwwallen aan de rand van de Veluwe, werden de wallen op een later tijdstip in de ijstijd door nieuw ijs overreden. Dat verklaart waarom er bovenop de heuvels keileem in de bodem zit. Dat keileem is onregelmatig verspreid. Op de Havelterberg verklaart dat waarom de ene bomkrater vol water staat en de andere leeg is.

Met dank aan de VOC

Lengte: 9 km. Honden mogen mee, mits aangelijnd. Houd rekening met mul zand.

Klik hier voor een grotere versie

Start: Parkeerplaats bij vlinderparadijs Papilorama en schaapskooi. Volg de route naar de hunebedden zoals aangegeven, u passeert een hangar en verschillende bomkraters; blijf na de hunebedden de blauwe wandelroute volgen naar de oprit van het Hunehuis; blijf de blauwe wandelroute volgen over het heideveld tot zessprong, hier LA (u loopt eerst ten zuiden en daarna ten oosten van de Doeze, deze staat niet aangegeven, maar is in het terrein herkenbaar aan de ronde vorm met de omliggende wal); blijf zandpad volgen tot Y met direct erna een kruispunt van zandpaden, op dit kruispunt RA; op verhard fietspad RA: fietspad met zandweg volgen tot voorbij camping 't Holtingerzand, hier RA, een fietspad langs schaapskooi; voorbij gehucht Holtinge LA, een fietspad; op klinkerweg RA (na ongeveer 100 meter bevindt zich aan linkerkant, bij bordje Holtingerzand, een bomkrater een stuk smalspoor voor vervoer zand voor vliegveld); t.h.v. restaurant De Jonker RA, een fietspad met zandweg dat eindigt bij start en parallel ligt aan het voormalige vliegveld.

Klik hier om terug te keren naar Reis!

Of like Reis! op Facebook, Twitter en Instagram

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven