Mijn Streek: Jonge Veenkoloniën

Het Bargerveen is ruim 2100 hectare groot en in die immense ruimte staat welgeteld één huisje. Hoe anders was dat een eeuw geleden, toen stonden er tientallen. Rieja Raven inventariseerde de huisplaatsen en achterhaalde verhalen van bewoners.

,,Hoogveen is in feite niets anders dan dit....'' Hartje Bargerveen buigt Rieja Raven door de knieën, graait in de drassigheid en steekt een hand druipend omhoog. ,,Veenmos, spaghnum in het Latijn: leeft van regenwater, sterft van onderen af, groeit van boven eindeloos door en bestaat voor 90 procent uit water.'' Als bewijs knijpt Rieja de frisgroene plantjes tot een prop, het water gutst eruit. ,,Zie je?'' Ze veegt de handen af aan haar broek, recht de rug en wijst om haar heen. ,,Kun je het je voorstellen dat het maaiveld hier in de natuurlijke situatie maar liefst zeven tot acht meter hoger lag dan nu?''

Dat is een goeie… Dus ooit hier lag een zompig dekbed over de omgeving; wie het hoort kijkt onwillekeurig even omhoog. Het is nauwelijks voor te stellen, maar juist dat past bij dit gebied. Het Bargerveen tart het verbeeldingsvermogen. Wie er een kijkje neemt vraagt zich af wat er zich heeft afgespeeld. De romantische ziel die ongerepte natuur verwacht wordt door de sporen van turfwinning meteen uit de droom geholpen. Werd de vervening er ingehaald door de moderne tijd? Het gebied ligt erbij alsof het werk van het ene op het andere moment ophield, alsof iemand het fluitsignaal gaf dat de wedstrijd was afgelopen: ‘Kom mannen, we gaan naar huis, we kappen ermee.'

Een akkertje op het veen

,,Alle stadia van de vervening zijn in het Bargerveen zichtbaar: bovenveencultuur, wilde vervening; handmatige vervening en machinale vervening (zie kader). Dat maakt het gebied zo bijzonder.'' Rieja Raven schreef tijdens haar studie in opdracht van Staatsbosbeheer een landschapsbiografie over het terrein. Daarbij maakte ze een kaart waarop ze de verveningsfasen aangaf. ,,Het Amsterdamsche Veld is machinaal verveend, dat geldt ook voor het oostelijke deel van het Schoone-beekerveld. Beide ogen grootschalig, stonden op het punt landbouwgrond te worden, maar Staatsbosbeheer voorkwam dat door de gebieden op te kopen. Het westelijke deel van het Schoone-beekerveld wijkt af, daar is de bovenveencultuur nog duidelijk zichtbaar.''

Ook bij het Meerstalblok (kader), in het noorden van het Bargerveen, werd op het veen geboerd. Aan de rand staat zelfs nog een huisje, het huisje van Uneken. Met Rieja lopen we er heen. Gaande haar onderzoek is de geschiedenis van de mensen die op het veen woonden haar meer en meer gaan fascineren. ,,In de vorige eeuw stonden hier tientallen woningen – al kun je in veel gevallen beter van ‘keten' spreken.'' Wijzend naar een groepje bomen: ,,Dat is zo'n plek waar een huisje stond. Je herkent ze vaak aan een oude eik of een vruchtboom.'' Rieja bracht de huisplaatsen in kaart. Een enorme klus die ze niet alleen klaarde door in de archieven te duiken, ze ging ook op zoek naar mensen die in het Bargerveen woonden en daar nog over konden vertellen. En die vond ze. ,,Dat maakte het onderzoek extra bijzonder.''

Een akkertje op het veen

Het Meerstalblok is het grootste niet ontgonnen stuk veen in het gebied, het ligt duidelijk hoger dan de omgeving. Vanwege zijn uitzonderlijke status is het niet vrij toegankelijk. Bij het hek vertelt Rieja over de manier waarop de boeren op het veen akkerden, want ‘niet ontgonnen' wil niet zeggen dat de grond niet gebruikt werd. ,,Zie je die lijnen van pijpenstrootje?'' Rieja wijst naar de gele lijnen die parallel door de heide gaan. ,,Dat waren greppeltjes. Hier werd voornamelijk boekweit verbouwd. Voor de vruchtbaarheid werd het bovenste laagje veen afgebrand. Dat deed men een jaar of tien tot zo'n akkertje was uitgeput. Dat afbranden ging met enorm veel rook gepaard, tot in het westen van het land konden mensen er last van hebben.''

Het huisje van Uneken – ,,zo heette de laatste bewoner, die vertrok in 1967 toen de bakker niet langer dat hele eind wilde rijden'' – ligt op een prachtig plekje tussen de bomen aan een veldje. Vanaf het Meerstalblok kun je de bouwval, die van Staatsbosbeheer de functie van insectenhotel heeft gekregen, al zien liggen. Het pad loopt naar beneden, hier is duidelijk veen gegraven. ,,De mensen die werkten in het veen vulden hun karige inkomsten aan door zelfvoorzienend te leven. ‘Je moet niet de voordeur uit om naar de winkel te gaan, maar de achterdeur uit om het land op te gaan', luidde het devies. Dus mestten ze een varken, hielden een geit voor melk. Die geit staat op veel oude foto's, kennelijk gaf die status.''

We lopen verder, naar de uitkijkheuvel aan de rand van het Amsterdamsche veld, een goede plek om de omvang van het gebied te zien. Ergens roept een koekoek, en nog een, en nog een… ‘Natuur van superlatieven', meldt Staatsbosbeheer in haar folder.

Geen woord gelogen. ,,Maar kun je nog wel van natuur spreken als dat alleen door een hydrologische noodgreep kan worden bereikt?'' Rieja wijst naar een enorme berg zand aan de rand van het terrein waar een waterbekken wordt aangelegd. Als politica weet ze haar oneliners te kiezen, toch schrikt ze even van haar eigen woorden. Maar dan met een lach: ,,Ja hoor, zet dat maar in je stuk.''

Begrippen

Bovenveencultuur: akkerbouw op het veen, voornamelijk de verbouw van boekweit

Wilde vervening: kleinschalige turfwinning door particulieren, ‘putje graven'

Mechanische vervening: vond vooral na de Tweede Wereldoorlog plaats, steeds massalere vervening dankzij voortschrijdende techniek

Meerstalblok: gebied binnen Bargerveen waar hoogveen niet is vergraven. Genoemd naar een meerstal, een natuurlijke waterplas in een hoogveengebied

Rieja Raven

Voor haar studie landschapsgeschiedenis studeerde Rieja Raven (1983) Duits en geschiedenis. Momenteel werkt ze voor een Duitse busonderneming en zit ze namens de PvdA in de gemeenteraad van Midden-Drenthe. Ze werkt ook aan een voorstel voor een promotieonderzoek, over de recente geschiedenis van zandgebieden in Nederland.

Norrit

Tot het begin van de vorige eeuw werd het meeste veen als brandturf afgegraven. Door de komst van steenkool kwam de klad in de turfwinning. Er werd gezocht naar nieuwe toepassingen: als strooisel in stallen (vanaf 1880), als actieve kool (vanaf 1921 voor suikerraffinage en de bekende Norrittabletjes) en als potgrond.

Staatsbosbeheer

Sinds 1968, door de aankoop van 66 hectare hoogveen in het Meerstalblok, is Staatsbosbeheer actief in het Bargerveen. In 1992 vond de laatste turfwinning plaats. Door de vergraven gronden op te kopen heeft de natuurorganisatie een groot aaneengesloten terrein vergaard. Het beheer is gericht op behoud en ontwikkeling van hoogveen. Om dat te kunnen realiseren moet het waterpeil omhoog, daarvoor zijn tussen het terrein en de omliggende landbouwgebieden bufferzones aangelegd.

Route

Afstand: 12,5 km, korte route: 6,5 km. Honden mogen mee mits aangelijnd.

Klik hier voor een grotere versie

Start: Parkeerplaats Bargerveen Midden, Verlengde Noordersloot in Klazienaveen.

Ga bij parkeerplaats door klaphek en volg de gele route. De route buigt bij zandpad naar rechts, blijf route volgen, doe dat ook voorbij klaphek; Bij kruising met fietspad RD langs hek; Sla ca. 100 meter voor volgend hek (met uitzicht op Meerstalblok) RA naar huisje van Uneken; Loop vanaf huisje naar fietspad en sla LA; Bij opgeworpen heuvel LA, blijf fietspad volgen, u loopt nu door het Amsterdamsche Veld; Bij kunstwerk de Stele LA, zandpad (de korte route slaat bij het kunstwerk RA); Op kruising zandpaden RA, pad uitlopen. Halverwege buigt het pad naar rechts en krijgt u het Schoonebekerveld aan uw linkerzijde. Het pad komt uit bij parkeerplaats aan de rand van Weiteveen; Bij parkeerplaats LA, het pad komt langs voormalige bovenveenakkers, loop het pad uit, sla op fietspad RA; Sla op verharde weg RA en bij parkeerplaats LA, loop mee met fietspad; Bij kunstwerk de Stele LA (hier voegt de korte route in); U passeert een wildrooster (als u linksaf gaat kunt u bij sloot een fraai veenprofiel bekijken, loop weer terug naar route); Sla na wildrooster RA, bord Noaberpad richting Klazienaveen; Pad uitlopen tot klaphek bij verharde weg, sla RA en loop terug naar start.

Meer weten of meepraten over de Jonge Veenkoloniën? Kijk op www.landschapsgeschiedenis.nl.

Klik hier om terug te keren naar Reis!

Of like Reis! op Facebook, Twitter en Instagram

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven