Mijn Streek: Noordelijke Friese Wouden

In duizend jaar ondergingen de Noordelijke Friese Wouden een ware metamorfose. Jeroen Wiersma rondde dit voorjaar zijn studie landschapsgeschiedenis af, met een onderzoek naar houtwallen en essen in Friesland.

‘Dit zijn dus de Mieden, wat een ruimte hè?' Jeroen Wiersma zet zijn fiets tegen het hek van een weiland aan de Oude Dijk, even buiten Buitenpost. Sloten verdelen de frisgroene vlakte in lange repen, in de helderblauwe lucht buitelen kieviten. ,,Zie je de kerktoren?'' Jeroen wijst in het verlengde van een sloot naar de contouren van bebouwing. ,,Daar ligt Twijzel. Het is misschien lastig, maar je moet je voorstellen dat dit gebied vanaf de plek waar we nu staan is ontgonnen. Hier lag een waterloop, de Oude Ried, omgeven door een enorm veengebied. Alleen over water konden de kolonisten hier komen. Twijzel begon dus hier en schoof met de tijd op naar zijn huidige plaats.''

Ja, dat is zeker lastig om voor te stellen. En het roept vragen op. Want hoe kan een riviertje veranderen in een weg die boven de omgeving uitsteekt? (Zie ‘inversierug' in begrippenkader) En waar is dat veenpakket gebleven? En waarom schuift een dorp op?

Kolonisten

Jeroen (1985) weet er alles van. Sinds hij een paar weken geleden zijn bul ontving mag hij zich landschapshistoricus noemen. Voor zijn studie deed hij onderzoek naar open akkercomplexen in Friesland – daarover later meer – en verdiepte hij zich in de omgeving rond Twijzel. Hij legt uit hoe de kolonisten haaks op de Oude Ried sloten groeven om het veen te ontwateren. ,,Door ontwatering oxideert veen. Toen daarna de bodem inzakte en te nat werd voor akkerbouw werden de boeren gedwongen het veen verder in te trekken. Op grond van het recht van opstrek konden de percelen eenvoudig verlengd worden.''

Maar percelen kun je natuurlijk niet eindeloos opstrekken, ergens houdt dat op en naar die plek gaan we op zoek. We stappen op de fiets. Halverwege Twijzel wijst Jeroen de Zandsloot aan, waar sporen van bewoning zijn gevonden. Hier hebben de boeren op weg naar Twijzel ook tijdelijk gewoond.

Houtwallen

Voorbij Twijzel, aan De Wedze, lopen de percelen nog steeds in dezelfde richting. Hier treffen we de houtwallen, het prachtige coulisselandschap, karakteristiek voor de Friese Wouden. Jeroen verdiepte zich tijdens een stage bij Landschapsbeheer Friesland in de ouderdom van de wallen. ,,Op de bekende kaart van Schotanus uit 1718 staan ze niet ingetekend. Waarschijnlijk was dit toen nog een open akkerbouwgebied. Rond 1750 nam de veeteelt toe, houtwallen waren nodig als veekering.''

De Wedze is ook om een andere reden bijzonder: nergens in Nederland tref je zoveel pingoruïnes, aan beide kanten van de weg zien we de dooimeren. De Wedze komt uit bij De Swadde. Wie de kaart erbij pakt ziet hoe alle percelen rond Twijzel op het watertje stranden. Maar niet alleen die percelen, ook de percelen uit het noorden komen er op uit. ,,De Swadde is een botsing tussen twee ontginningen, het was geen natuurlijk stroompje maar een greppel midden in het veen om de arealen te scheiden.'' Overigens fungeert De Swadde nog steeds als grens, namelijk tussen de gemeenten Kollumerland en Achtkarspelen.

Boer Frans

Ondertussen glijdt het landschap voorbij. De omgeving verrast, door het kleinschalige, het ongedwongene, alsof van hogerhand keuterijtjes zijn gestrooid. Aan achterafweggetjes staan kleine mini-staatjes, leven mensen naar eigen goeddunken. Kent u boer Frans uit Man bijt hond? Inderdaad, dit is zijn omgeving. Nu is het hier heerlijk wonen, maar of dat vroeger ook het geval was, valt te bezien. Jeroen wijst een plek waar keten stonden en mensen onder erbarmelijke omstandigheden leefden. Bij Frans is hij trouwens op visite geweest. Jeroen leerde er over het vlechten van veebestendige houtwallen, een oud gebruik dat voor de introductie van prikkeldraad werd toegepast.

Akkercomplexen

Westergeest doemt op. Ook al is het maar een paar meter, het dorp ligt hoger dan de omgeving, wat te danken is aan een dekzandkop. Door het reliëf gebruikten de boeren de grond anders dan in de omliggende dorpen. ,,Het dorp kende gezamenlijke, onregelmatig verkavelde akkercomplexen, vergelijkbaar met de essen in Drenthe. In Friesland komen die slechts op een paar plekken voor.''

Jeroen inventariseerde die plekken, onderzocht verschillen en overeenkomsten en diepte het verleden van deze akkers in Westergeest verder uit door in de archieven te duiken en met de grondboor op stap te gaan. Bij een van de akkers zet hij zijn fiets neer. ,,Het is nu grasland, maar vroeger was dit bouwland. Aan de geultjes en de akkerruggen kun je de smalle verkaveling nog zien.''

Beroepsdeformatie

Na Westergeest zetten we de terugweg naar Buitenpost in. Jeroen wijst nog even op de onregelmatige blokverkaveling van de weiden aan de overzijde van de Nije Swimmer, klei en terpen zijn niet ver weg, maar wij gaan de andere kant op. Via Oudwoude belanden we in lommerrijk Veenklooster met het prachtige Fogelsangh State als uithangbord. Ondertussen gist Jeroen alweer naar de reden van een volgend hoogteverschil in een weiland. Iedereen zou erover heen zien, maar hij niet: amper afgestudeerd en de eerste beroepsdeformatie dient zich al aan.

Langs De Wedze

Begrippen

Inversierug
(Ook wel kreekrug). Het getijdenwater van de zee laat zand achter in de bedding van het riviertje. Wanneer het veen in de omgeving inklinkt steekt de voormalige bedding boven de omgeving uit.

Dekzandkop
Een opgestoven hoogte van dekzand, ontstaan in de laatste ijstijd.

Pingoruïne
Een pingo ontstaat als grondwater door een bevroren bodem omhoog komt, bevriest en de grond met zich mee omhoog duwt. Wanneer het ijs smelt, schuift de aarde die erop ligt naar de zijkanten en ontstaat rondom een wal, een ‘ruïne'.

Route

Route: Lengte 30 km, met gebruik van fietsknooppunten.

Start op Stationsplein in Buitenpost met rug naar station en sla RA. Op T-splitsing naast spoorwegovergang slaat u LA. Volg de borden van het fietsknooppuntennetwerk naar achtereenvolgens 98, 02, 03, 79, 73, 72 en 76, 71, 78. Na 78 (in Westergeest) volgt u de borden in de richting van 89 tot op de T-splitsing van de Swartewei en de Wygeast in Oudwoude, sla hier RA. Op volgende T-splitsing opnieuw RA (Foarwei) en neem vervolgens de 1ste weg LA (Hustemoard). Steek vaart en doorgaande weg over en neem 1 weg RA (De Triemen) en vervolgens de 1 weg LA (Ulkeloane). Volg bordjes fietsknooppunten naar achtereenvolgens 96, 97 en 98 tot u terug bent bij station in Buitenpost.

Klik hier om terug te keren naar Reis!

Of like Reis! op Facebook, Twitter en Instagram

Toon reacties

Mis niets van het regionale nieuws. Ontvang onze dagelijkse nieuwsupdate, helemaal gratis.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven