Nu, 1945 Een jaar lang dagelijks nieuws uit het bevrijdingsjaar in Groningen en Drenthe, met de middelen van nu
De Christelijke lagere landbouwschool aan de Veenhoopsweg in Smilde brandde in 1980 af. Op de plek van de school is nu een garage.
1945

Spectaculaire diefstal in Smilde: salarissen dwangarbeiders gestolen van boot

De Christelijke lagere landbouwschool aan de Veenhoopsweg in Smilde brandde in 1980 af. Op de plek van de school is nu een garage. - Foto: Historische Vereniging De Smilde

Het salaris van de mannen die (gedwongen) aan de verdedigingswerken van de nazi’s langs de Duitse Hoofdvaart werken, is in Smilde gestolen van een boot.

De overval vond rond 20.00 uur vanavond plaats. Hoeveel geld precies is buitgemaakt, is niet bekend.

Met de kennis van 2020:

De overval is het werk van de knokploeg (KP) Noord-Drenthe. Dezelfde knokploeg was drie maanden eerder verantwoordelijk voor de succesvolle overval op het Huis van Bewaring in Assen, waarbij 31 verzetsmensen werden bevrijd.

Op zoek naar het schip

KP-lid Bienus Feijen was waarschijnlijk degene die is getipt over de komst van de boot uit Amsterdam met een kist vol geld, bestemd voor de werkers van de Duitse bouwmaatschappij Organisation Todt (OT) in Smilde en omstreken.

Feijen brengt Kees Veldman, leider van de KP Noord-Drenthe, op de hoogte. Veldman gaat op 27 februari met Jan Bulthuis uit Assen op pad om het schip te zoeken. Ze signaleren het schip vlakbij Dieverbrug. Op het dek staan twee oudere soldaten van de Organisation Todt, voorzien van geweren. Zij vormen de bewaking op het schip.

Bulthuis en Veldman besluiten het schip in de gaten te houden. Ze hopen dat hij voor het donker aanmeert, en dat het schip niet naar Assen vaart. Daar is de kans dat Veldman wordt herkend en gepakt, na de succesvolle overval op de Asser gevangenis, veel te groot.  

Alleen de schipper blijft achter

In de late namiddag komt het schip aan in Smilde. Tot vreugde van de ondergrondse werkers legt het schip aan bij de Christelijke lagere landbouwschool aan de Veenhoopsweg. De Duitse bewakers stappen van het schip om zich bij hun kameraden, die in de school zijn gelegerd, te voegen. Op het schip blijft alleen de kapitein achter. En de kist met geld. Heel veel geld, dat de ondergrondse meer dan goed kan gebruiken.

Na 20.00 uur ’s avonds mag in deze periode niemand meer op straat zijn. Dan gaat de sperrtijd in. Bulthuis en Veldman besluiten daarom kort voor sperrtijd naar het schip te gaan. Terwijl Veldman op zoek gaat naar de Smildeger KP-leden die kunnen helpen bij de klus, blijft Bulthuis het schip in de gaten houden.

Aardappelveld

Rond half acht ’s avonds fietst Veldman met Bienus Feijen, Henk de Jonge en Jan Eleveld naar een akker in de buurt van het schip. De mannen hebben pistolen en revolvers bij zich. Hun fietsen laten ze achter op het aardappelveld. Alleen die van Henk de Jonge gaat mee, daarop moet de kist met geld worden teruggebracht. Onderweg meldt ook Jan Bulthuis, die de hele tijd onopvallend in de buurt van het schip heeft rondgehangen, zich bij de rest.  

Bienus Feijen en Henk de Jonge stappen in de duisternis het schip op. Ze vinden de schipper in zijn roef, bedreigen hem met een pistool en sommeren hem te vertellen waar het geld ligt. In het ruim, krijgen de mannen te horen.

Feijen en De Jonge vertellen de schipper dat ze het geld namens de Nederlandse Strijdmacht (het verzet, red.) komen halen. Bienus Feijen daalt af naar het ruim, vindt de kast en brengt het aan dek. De schipper krijgt een waarschuwing: hij moet een uur lang zijn mond houden, anders weten ze hem te vinden.

Zo snel mogelijk gaan de mannen, met de kist vol geld, terug naar het aardappelveld. Daar, achter de aardappelhopen, verdelen ze de buit. Ze stoppen het in hun fietstassen en in de binnenzakken van hun jassen. De lege kist gooien ze in de sloot. Iedereen vlucht naar een eigen schuiladres. Henk en Jan gaan naar hetzelfde adres en tellen er hun buit: 40.000 gulden.

Zinloze speurtocht

Ondertussen houdt de schipper zijn woord. Maar ongeveer anderhalf uur nadat hij is bedreigd en het enorme geldbedrag van zijn schip is ontvreemd waarschuwt hij de plaatselijke opperwachtmeester van de marechaussee, Jan Klomp.

Klomp fietst daarop meteen naar zijn jongere collega, Albert Laurens Westers. Klomp vertelt Westers wat er is gebeurd en dat het waarschijnlijk het werk van de ondergrondse is geweest. Anderhalf uur lang fietsen ze doelloos rond: nu zullen de jongens wel ver genoeg weg zijn, denken de wachtmeesters, die niets van het naziregime moeten weten.

Na die anderhalf uur slaat Klomp zogenaamd alarm bij de Landwacht, met het verzoek mee te helpen bij de opsporing. De Landwacht helpt natuurlijk mee. Klomp en Westers sturen de nazisympathisanten expres de verkeerde kant op, naar het Zuiden. Zelf zeggen ze in Noordelijke richting te gaan zoeken. In plaats daarvan kruipen ze elk thuis in bed.

De speurtocht is –en blijft- vergeefs. Alleen de lege geldkist wordt de volgende dag in de sloot teruggevonden. De vermoedelijke buit van de ondergrondse? Maar liefst 125.000 gulden.

Bron:

  • Jan Bruggink, KP Noord-Drenthe pikte 125.000 gulden uit het ruim . Uit Levend Verleden, het tijdschrift van historische vereniging De Smilde (jaargang 15, nummer 1).
Deel dit artikel
Reageren? Correcties? Tips? Mail naar verhalen@ndcmediagroep.nl

Nu, 1945 is een project van Dagblad van het Noorden, in samenwerking met de Groninger Archieven, het Drents Archief en Herinneringscentrum Kamp Westerbork. In 2020 brengen we elke dag verhalen over diezelfde dag in 1945. Dat doen we op basis van interviews, ooggetuigenverslagen en papieren bronnen, zoals (verzets)kranten uit de oorlog. We brengen het nieuws van toen alsof het nu gebeurt, maar houden rekening met wat mensen toen wisten. Met Nu, 1945 willen we laten zien hoe het dagelijks leven er onze regio uitzag in het laatste oorlogsjaar.

Aan dit project werken mee:

  • Archiefonderzoek, verslaggeving en interviews: Jan-Willem Horstman, Stef Bekhuis, Bernd Otter, Annique Oosting en Leonie Sinnema
  • Video’s en beeld: Jeroen Kelderman
  • Projectcoördinatie: Annique Oosting
  • Design website: Pim Klomp
  • Bouw website: Afdeling Digital Development NDC Mediagroep en Alwin Wubs
  • Ontwerp beeldmerk: Harry Kasemir

Dit project is mede mogelijk dankzij subsidies van de provincies Groningen en Drenthe en steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.