Nu, 1945 Een jaar lang dagelijks nieuws uit het bevrijdingsjaar in Groningen en Drenthe, met de middelen van nu
Hoogeveen, kort na de bevrijding. De foto is gemaakt voor het pand van Zandbergen in het centrum van Hoogeveen.
1945

Onbezongen oorlogsheldinnen: met geheime papieren in de fietstas

Hoogeveen, kort na de bevrijding. De foto is gemaakt voor het pand van Zandbergen in het centrum van Hoogeveen. - Foto: Archief Albert Metselaar.

De moeder van Roel Kleine raakte door haar werk als dienstmeid betrokken bij het verzet in de Tweede Wereldoorlog. Stille werkers als zij waren er veel, maar van erkenning is te weinig sprake.

Als ik door de Klaas de Raadstraat in Hoogeveen rijd, moet ik vaak denken aan mijn moeder Els Kleine. Dat zit zo: in de oorlogsjaren was zij dienstmeid bij de verzetsman naar wie de straat is genoemd. De Raad, een geboren Groninger (Oude Pekela), groeide uit tot een landelijk verzetsman. Hij woonde in de oorlogsjaren aan de Kanaalweg in Hoogeveen.

Bij ons thuis werd niet veel gesproken over de oorlog, die mijn ouders nog onafhankelijk van elkaar (ze trouwden in 1947) hebben meegemaakt. Zo af en toe klapte ma wel eens uit de school en dan ging het geheid over die vermaledijde bonenpot op de zolder van de woning van De Raad. Dat voorval had zo’n grote indruk op haar gemaakt, dat zij telkens als ze erover begon de koude rillingen op haar rug voelde.

De Raad was vanwege zijn rol in het verzet in mei 1943 door de Duitsers in Amsterdam gearresteerd. Later is de Hoogeveense verzetsman, die leraar was aan de mulo, via kamp Amersfoort overgebracht naar het concentratiekamp Neuengamme nabij Hamburg waar hij op 15 januari 1945 overleed.

Pistool verstopt in bonenpot op zolder

Nadat Klaas de Raad was opgepakt kreeg ma, vermoedelijk van het Hoogeveense verzet, een opdracht. Ze moest het pistool dat was verstopt in een bonenpot op zolder zoeken. Op het moment dat zij met haar hand in de bonen zat te graaien, ging opeens de deurbel. Ma verstijfde van schrik, vertelde ze dan, want ze was er bijna van overtuigd dat de Duitsers voor de deur stonden.

Ze durfde zelfs niet door het zolderraam naar beneden te kijken of het inderdaad de bezetter was die op de stoep stond. Na een poosje wist ze zichzelf te vermannen en wierp ze een blik op de voordeur. Tot haar grote opluchting zag ze dat het haar vriendin was die op de bel had gedrukt.

Mijn moeder was een van die vrouwen die in de oorlog ongewild door haar baantje bij De Raad bij diens verzetsactiviteiten betrokken was geraakt. Zo zorgde zij bij het krieken van de dag voor koffie en brood als De Raad met zijn verzetsvrienden vergaderde aan de Kanaalweg.

Een andere verzetsheld, Johannes Post uit Nieuwlande, schoof daarbij ook regelmatig in alle vroegte aan. En als hij weer vertrok duwde hij mijn moeder een rijksdaalder in de hand, opdat zij niets over de geheime bijeenkomst zou loslaten en al helemaal niet dat Post er deel van had uitgemaakt. Wat zij ook niet heeft gedaan.

loading

Moeder moet doodsangsten hebben uitgestaan

Door het verzet werd nog meer van haar gevraagd. Zo nam ma ook regelmatig documenten mee, die de Duitsers absoluut niet in handen mochten krijgen. Ze stopte de papieren in haar fietstas en nam ze mee naar haar ouderlijk huis in Nieuweroord, ten oosten van Hoogeveen.

Ik stel mij zo voor, mijn moeder kennende, dat ze doodsangsten moet hebben uitgestaan tijdens de fietstocht naar huis. Haar zus, die nu in Canada woont, vertelde mij eens dat ze haar na de oorlog had toevertrouwd dat ze het ‘helemaal niet leuk’ vond om als koerierster met geheime papieren over straat te fietsen.

Nee, ze was bepaald niet het type verzetsheld dat onverschrokken distributiekantoren overviel, vijanden executeerde of treinrails opblies om maar eens wat spectaculaire exercities van het verzet te noemen. Haar stille verzet sprak eigenlijk helemaal niet tot de verbeelding.

Ma leverde echter wel onopvallend een bijdrage aan het verzet, al zal ze dat zelf wellicht niet zo hebben gezien. Maar ik vind het moedig en dapper dat zij heeft gehandeld zoals zij heeft gehandeld, al gaat het mij er niet om om haar op een voetstuk te plaatsen.

Voor mij behoort ze tot al die ‘onbezongen heldinnen’ die eigenlijk nooit de credits hebben gekregen voor het onopvallende, maar wel ondersteunende werk dat zij voor verzet hebben geleverd. Al zou ma daar wars van zijn geweest en met een afwerend gebaar duidelijk hebben gemaakt helemaal niet op welke vorm van waardering dan ook te zitten wachten.

loading

‘Het is geen complot van historici’

Zo zijn er heel veel vrouwen geweest die in de oorlogsjaren hand- en spandiensten hebben verleend aan het verzet maar wier rol in de geschiedschrijving na de oorlog onderbelicht is gebleven.

Dat wordt ook nadrukkelijk beaamd door prof. dr. Marjan Schwegman, oud-directeur van het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogs Documentatie). ,,Maar het is geen complot van historici hoor, om daarover bewust geen onderzoek te doen. Het heeft vooral te maken met het geringe aantal historische bronnen. Er is over de rol van die vrouwen te weinig opgeschreven.”

De historica constateert dat er weliswaar in de laatste jaren meer onderzoek plaatsvindt, maar dat het probleem van het gebrek aan bronnen blijft. ,,Er is zeker sprake van een trend voor meer aandacht voor de ervaringen van de ‘gewone mensen’”, aldus Schwegman, die in dat verband pleit voor een voortzetting van deze geschiedschrijving.

Zelf besteedde zij in een doctoraalscriptie (in 1979) aandacht aan de rol van vrouwen in het verzet. Schwegman had de vraag opgeworpen hoe het nu eigenlijk zat met de taakverdeling van mannen en vrouwen in verzetsgroepen.

Zij kwam tot deze conclusie: het uitgangspunt dat iedereen in het verzet gelijk was klopt niet. Dat verschilde volgens haar ook per groep. ,,Maar over de hele linie waren het vooral de vrouwen die het voorwaardenscheppende werk deden”. En over heldenrollen: ,,Je kunt je ook afvragen of het liquideren van de vijand nou belangrijker was dan mee te werken in een systeem waarbij je hielp mensen onder te duiken. Het een kon niet zonder het ander. Je moet vooral kijken naar hoe er werd samengewerkt.”

‘Zonder koeriersters kon geen verzetsnetwerk bestaan’

In haar afscheidsrede bij het NIOD ging Schwegman al in op de verschillende opvattingen over waar het in het verzet om ging. Zij noemde in dat verband onder andere oud-minister Marga Klompé, die in 1946 de opvatting bekritiseerde dat het bij het verzet vooral draaide om spectaculaire, tot de verbeelding sprekende acties van mannen, zoals ‘rondlopen met pistool, vijanden executeren, treinrails opblazen of distributiekantoren overvallen’.

,,Klompé benadrukte dat ook minder tot de verbeelding sprekend werk nodig was geweest, werk dat zij bijvoorbeeld als koerierster had verricht”, zei Schwegman bij haar afscheid. Volgens de historica waren het juist de vrouwen die de verbindingen in stand hielden. ,,Zonder koeriersters kon geen enkel verzetsnetwerk bestaan”, stelde Schwegman.

Deel dit artikel
Reageren? Correcties? Tips? Mail naar verhalen@ndcmediagroep.nl

Nu, 1945 is een project van Dagblad van het Noorden, in samenwerking met de Groninger Archieven, het Drents Archief en Herinneringscentrum Kamp Westerbork. In 2020 brengen we elke dag verhalen over diezelfde dag in 1945. Dat doen we op basis van interviews, ooggetuigenverslagen en papieren bronnen, zoals (verzets)kranten uit de oorlog. We brengen het nieuws van toen alsof het nu gebeurt, maar houden rekening met wat mensen toen wisten. Met Nu, 1945 willen we laten zien hoe het dagelijks leven er onze regio uitzag in het laatste oorlogsjaar.

Aan dit project werken mee:

  • Archiefonderzoek, verslaggeving en interviews: Jan-Willem Horstman, Stef Bekhuis, Bernd Otter, Annique Oosting en Leonie Sinnema
  • Video’s en beeld: Jeroen Kelderman
  • Projectcoördinatie: Annique Oosting
  • Design website: Pim Klomp
  • Bouw website: Afdeling Digital Development NDC Mediagroep en Alwin Wubs
  • Ontwerp beeldmerk: Harry Kasemir

Dit project is mede mogelijk dankzij subsidies van de provincies Groningen en Drenthe en steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.