Opinie: Schikkingen van het OM: geschikt of ongeschikt?

Het Openbaar Ministerie mag buiten de rechter om schikkingen treffen met verdachte bedrijven. Beslissingen daarover zijn voor een burger niet te controleren.

Onlangs werd op NPO 2 een aflevering van Zembla uitgezonden over de schikkingen die het Openbaar Ministerie (OM) treft met grote bedrijven. De meest spraakmakende schikkingen werden onderzocht. Zo sloot het OM in het verleden al ‘deals’ met SBM Offshore, Rabobank en ING. In welke gevallen kan het OM schikken? En waarom moet kritisch naar die bevoegdheid gekeken worden?

Het OM heeft in Nederland het vervolgingsmonopolie, dat wil zeggen dat zij de enige instantie is die kan besluiten natuurlijke - of rechtspersonen die volgens het OM de wet hebben overtreden, te vervolgen. Het OM kan ervoor kiezen om de kwestie bij de strafrechter aanhangig te maken, maar heeft ook bevoegdheden om de zaak zelf buitengerechtelijk af te doen.

Transactie

Een van de mogelijkheden is om de verdachte een transactie aan te bieden. Dit wordt ook wel een schikking genoemd. Voor misdrijven waarop een gevangenisstraf van zes jaar of meer staat kan geen transactie worden aangeboden. Het OM kan voorwaarden stellen en als de verdachte aan de voorwaarden voldoet, dan vervalt het recht tot strafvordering. Het OM kan de verdachte dan niet meer vervolgen. In de praktijk gaat het vaak om de betaling van een geldsom waarbij rekening is gehouden met een geldboete, ontneming van het wederrechtelijk verkregen voordeel en een vergoeding voor de door het strafbare feit veroorzaakte schade.

Uit de ‘’Aanwijzing Hoge en Bijzondere Transacties’’ blijkt dat er voor transacties/schikkingen boven de 50.000 euro extra regels gelden. Een van deze regels is bijvoorbeeld dat er een persbericht dient te worden uitgebracht. In dit persbericht staat in ieder geval de naam van de verdachte (rechts)persoon, de strafbare feiten waarvoor een transactie is aangeboden en de reden voor de transactie.

Kritiek

Er zijn een aantal grote kritiekpunten op dit systeem. Allereerst wordt er vaak gezegd dat vermogende verdachten op deze manier hun strafvervolging kunnen afkopen. Hoofdofficier van Justitie Marianne Bloos zegt hierover in Zembla dat hiervan geen sprake is en dat met een hoge transactie en persbericht hetzelfde kan worden bereikt als wanneer er een langdurige rechtszaak zou komen. Het is echter maar de vraag of dit juist is, aangezien ook wel wordt gesteld dat verdachten onderhandelen met het OM over de hoogte van de transactie. Het OM betwist dit, maar het is niet te controleren omdat de summiere persberichten die worden uitgegeven geen inzage geven in de totstandkoming van de schikking. Dit is opmerkelijk omdat in andere landen wel het gehele dossier openbaar wordt gemaakt nadat er is geschikt. Dat brengt mij dan meteen op het tweede kritiekpunt: in Nederland zijn de meeste strafzittingen openbaar zodat de burger kan toezien op een eerlijk proces en het OM en de rechtspraak kan controleren. Bij een transactie valt deze openbaarheid vrijwel geheel weg en dan is het dus niet mogelijk voor de burger om nog enige controle uit te oefenen. Dit is bijzonder, temeer omdat het bij dit soort schikkingen vaak gaat om delicten die publieke verontrusting en verontwaardiging hebben veroorzaakt.

Rechtvaardig?

Een ander kritiekpunt is dat er bij dit soort schikkingen geen rechter aan te pas komt. Frits Bakker, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, stelde onlangs in dagblad Trouw dat bij zaken met een grote maatschappelijk impact een rechter wel zijn controlerende en rechtsbeschermende taak moet kunnen uitvoeren. Is de gesloten transactie wel rechtvaardig? Is het een passende reactie op de gepleegde strafbare feiten? Het kan allemaal niet door de rechter worden getoetst, aldus Bakker.

In de juridische literatuur wordt wel gepleit voor een aparte procedure waarin de rechtmatigheid van een hoge en bijzondere transactie door de rechter wordt getoetst. Dit is ook in het belang van de verdachte, hij hoeft geen transactie te accepteren die feitelijk niet goed onderbouwd is.

Gezichtsverlies

Tot slot nog een laatste punt van kritiek, namelijk dat een openbare veroordeling van een verdachte in zekere mate ook gepaard gaat met gezichtsverlies. Oud-president van de Hoge Raad, Geert Corstens, stelde in de Zembla-uitzending dat een transactie weliswaar pijn doet, maar dat een behandeling in het openbaar nog meer pijn zou doen. Een openbare terechtzitting mag nooit alleen worden ingezet voor het verwachte schandpaaleffect, maar in mijn optiek sluit een openbare behandeling van dit soort zaken aan bij de publieke onrust die de verdachte (rechts)persoon heeft veroorzaakt. Het schandpaaleffect is dan niet een doel op zich, maar een niet te vermijden neveneffect.

Toetsing

Kort samengevat is er momenteel dus veel kritiek op de handelswijze van het OM bij grote schikkingen. Met name het feit dat er nog veel informatie wordt achterhouden zorgt voor achterdocht en het is mijns inziens dan ook van belang dat het OM iets met deze kritieken doet en er in ieder geval zorg voor zal dragen dat de burger meer relevante informatie voorhanden krijgt om het OM te kunnen controleren. Daarnaast pleit ik, net als de heer Bakker, voor een rechterlijke toetsing van de rechtmatigheid van de schikking. Eerlijke rechtspleging is daarmee gediend en het zal de schikkingen van het OM meer geschikt maken.

Advocaat mr. N.A. (Niek) Heidanus in samenwerking met mw. C.A.M. (Carmen) Veenbaas (Heidanus Arnoldus Roosjen Advocaten te Groningen)

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.