Opinie: Bellingcat, het failliet van de journalistiek?

Onderzoekscollectief Bellingcat, bekend van de onthullingen rond vlucht MH17, staat vol in de belangstelling. Burgers doen onderzoek en brengen opzienbarende feiten aan het licht. Was dat niet de taak van de journalistiek?

Met aanhoudende onthullingen en nu een documentaire over het collectief in de bioscoop, kun je gerust stellen dat de ‘methode Bellingcat’ internationaal school heeft gemaakt. Hoe die methode eruit ziet? Aan de hand van foto’s, filmpjes, twitterberichten en andere publieke online bronnen leggen onderzoekers feiten bloot. Bij vlucht MH17 toonden ze aan dat de Buk-raket waarmee het vliegtuig werd neergeschoten, door een Russische eenheid was afgevuurd.

Sof

Burgerjournalisten, worden ze genoemd. Die term brengt ons een jaar of vijftien terug, toen burgerjournalistiek een grote toekomst werd toegedicht. Gemeenteraden, voetbalwedstrijden, theatervoorstellingen en popconcerten, allemaal zouden ze voortaan verslagen worden door geïnteresseerde burgers. Het werd een treurige sof. De burger werd weliswaar een informatiedeler en -verstrekker van jewelste dankzij sociale media maar het publiek liet zich toch liever gidsen door gevestigde nieuwsmerken.

Doorstart

Bellingcat kun je gerust zien als de doorstart van de burgerjournalistiek, maar dan wel op een ander niveau. Anders dan vijftien jaar geleden hebben de burgerjournalisten nu wél iets extra’s te bieden. Dat is: hun hobby nee, dit is geen diskwalificatie. Mij doet het denken aan Hoppie, mijn middelbare schoolvriend in de jaren tachtig. Hij was zo fanatiek met zijn computer, dat hij veel meer uit het geheugen van zijn Philipscomputer wist te halen dan de ontwikkelaars van de fabrikant. Hoppie ruilde zijn kennis tegen een nieuwe computer. Moraal van het verhaal: het fanatisme van de liefhebber levert soms meer op dan de routine van de professional.

Nieuwe kennis

De bevlogen ‘hobbyisten’ van Bellingcat hebben hoogstaande technische vaardigheden. Dat brengt ze soms tot ver achter de grenzen van wat de journalistiek vermag. De burgeronderzoekers begeven zich ook op terreinen waar journalisten nauwelijks komen. Ze creëren nieuwe kennis, waar journalisten gespecialiseerd zijn in het mobiliseren van kennis van anderen. Bellingcat vindt zelf uit wie de Buk-raket afvuurde, journalisten vinden eerder bronnen (bijvoorbeeld geheime rapporten) die vertellen wie de raket afvuurde. Waar Bellingcatters techneuten zijn, zijn journalisten talige mensen, bedreven in netwerken en het vertrouwen winnen van bronnen. Wie geacht wordt om bijvoorbeeld de politiek te volgen, heeft daar ook veel meer aan. Ze zullen dus niet zo snel in elkaars vaarwater komen, de burgeronderzoekers en de journalisten.

Opluchting

Het onderzoekscollectief, pas vier jaar geleden opgericht door de Brit Eliot Higgins, heeft ook een aantal kwetsbare kanten in vergelijking met de journalistiek. Zo kan het jonge Bellingcat (nog) niet terugvallen op een degelijke reputatie of erkende onderzoeksmethodes. Het Duitse blad Der Spiegel excuseerde zich als eens bij zijn lezers omdat het Bellingcats onthullingen over de MH17 voor waar had gepubliceerd. Een wetenschapper had het werk van Bellingcat afgeserveerd als ‘koffiedikkijkerij’. Toen de officiële onderzoekers de Buk-conclusies bevestigden, moet Eliot opgelucht hebben ademgehaald. Zijn organisatie kan zich nog geen smet op het blazoen permitteren.

Controle

De vraag bij Bellingcat is natuurlijk: wie staat in voor de hardheid van de conclusies? Het eigen controlemechanisme rust op transparantie en het peer to peer-principe: onderzoekers controleren elkaar. Ze hebben toegang tot onderzoeksvragen en -conclusies en het onderliggende materiaal. Iedereen kan ook meedoen en zijn eigen expertise inzetten. Betaalde eindredacteuren zijn een extra controle. Uiteindelijk, zegt Bellingcat, is het publiek de laatste check. Maar als het daar misgaat, is het kwaad natuurlijk al geschied.

Financiering

Wie betaalt de club? En wordt het anti-Russische geluid van Bellingcat daardoor bepaald? Wat die financiers betreft: die zitten in de hoek van de weldoeners. De Open Society Foundation van miljardair George Soros, in Nederland onder meer vredesorganisatie Pax, de Adessum foundation en binnenkort wellicht de Postcodeloterij. Ze willen de waarheid en het open debat dienen en dan zit je dus al snel in het anti-Russische kamp. Bellingcat-voorman Higgins doet weinig moeite het beeld te neutraliseren. ,,Ik zal Rusland pas met rust laten als het stopt met liegen’’, liet hij al optekenen. Het wachten is natuurlijk tot Bellingcat de tanden zet in Amerikaanse misstanden.

Gedreven

Dat Bellingcat niet aan wederhoor doet, is een kanttekening die het verschil met journalistiek nog eens duidelijk maakt. En zo zal er nog wel wat af te dingen zijn op het werk van de onderzoekers. Maar onder de streep blijft een fantastisch, gedreven collectief over, met een werkterrein waar de traditionele journalistiek zich zelden waagt. Bellingcat staat niet voor het failliet van de journalistiek, maar is een versterking van het kamp van de waarheidszoekers. Dat is hard nodig in een wereld waar dictatoriale potentaten en democratische spindoctoren muren en mistgordijnen opwerpen.

Lucas van Houtert is hoofdredacteur van het Brabants Dagblad

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.