Martiniplaza: een tikkende tijdbom

Dit voorjaar ging het mis bij Martiniplaza. Ruziënde bestuurders, veel achterstallig onderhoud en een exploitatietekort van bijna een miljoen. Het resultaat was dat het theater- en beurscomplex in Groningen plotseling zonder directeur en zonder Raad van Commissarissen zat. Hoe kan dit en hoe moet het nu verder? Maaike Wind van Dagblad van het Noorden sprak met ruim twintig betrokkenen en maakte een reconstructie.

'Heleen, ik wil vanavond wel voetbal kijken hoor!'' Wethouder Joost van Keulen van Groningen weet hoe het werkt. Als hij dit niet nu al door zijn secretaresse laat regelen, dan zul je zien dat het mislukt. Vanavond, op maandag 23 juni 2014, staat namelijk niet alleen een kennismakingsetentje met een Asser wethouder op het programma, het is óók de avond waarop de jongens van Oranje het opnemen tegen Chili. Het is een belangrijke wedstrijd voor Van Keulen. Als Nederland vanavond wint of gelijkspeelt, dan eindigt Oranje als eerste in de poule en speelt het elftal de achtste finale op zondag.

En dat is cruciaal. Als Nederland verliest en dus tweede wordt, valt de volgende wedstrijd op zaterdag, precies tegelijk met de TT. De politie heeft zijn handen dan al vol aan het gespuis in Assen, waardoor er onvoldoende mankracht overblijft om de wedstrijd uit te zenden op een groot scherm op de Grote Markt in Groningen. Oranje moét dus poulewinnaar worden, dat is vandaag het enige dat telt. Tenminste, dat denkt Van Keulen

's ochtends, als hij nog geen idee heeft van wat hem die dag te wachten staat. Ja, 's middags heeft hij een afspraak met twee leden van de Raad van Commissarissen van Martiniplaza. Wat ze van hem willen weet hij nog niet, maar hij weet wel dat Martiniplaza het dankzij hem nu goed voor elkaar heeft. Tevreden denkt hij terug aan de raadsvergadering op 28 mei, nu bijna vier weken geleden, waarbij de raad hem steunde in zijn plan om 6,6 miljoen euro te steken in het onderhoud van het beurs- en theatercomplex.

Niet dat Van Keulen dat geld zo graag wil geven. Helemaal niet zelfs. Als Martiniplaza hem in 2012, als hij net begint als wethouder, vertelt te weinig geld voor onderhoud te hebben, reageert hij kort en krachtig. ,,Nou, los maar op.'' Een logische reactie, zeker voor een VVD-wethouder, maar ook sowieso. Martiniplaza is geprivatiseerd en krijgt een jaarlijkse bijdrage van de gemeente voor de kapitaallasten. De afspraak is dat Martiniplaza zich daarmee redt.

loading

De vraag om extra geld blijft echter terugkomen. Directeur Jan Geert Vierkant van Martiniplaza wijst op achterstallig onderhoud, op problemen die al voor zijn tijd zijn ontstaan. Sterker nog, problemen die volgens Vierkant zijn ontstaan omdat de gemeente in 2002 de privatisering niet goed heeft geregeld. Vierkant gooit een onderhoudsrapport van adviesbureau Lindhorst op het bureau van Van Keulen waaruit blijkt dat Martiniplaza op korte termijn bijna 6,6 miljoen euro nodig heeft om de grootste problemen aan te pakken.

Van Keulen baalt. Hij laat een extra controle uitvoeren door adviesbureau Draaijer. De wethouder gaat er vanuit dat de conclusie van deze second opinion toch zeker wel wat mee zal vallen. Zo erg kan het toch niet zijn? Nou, dat heeft hij geweten. Het blijkt nog erger. Het rapport van Draaijer rept over diverse onderdelen die nog uit 1969 stammen en over vele sterk verouderde installatie-elementen. Veel oude onderdelen zijn niet eens meer leverbaar. Vervanging is daardoor geen simpele klus maar vereist volledig nieuwe technische installaties. Met de extra kosten die dat met zich meebrengt, wordt in de planning van Martiniplaza geen rekening gehouden.

Grote gevolgen

Acuter nog, volgens Draaijer is het risico voor de continuïteit van de bedrijfsvoering groot. Met andere woorden, als er nu iets kapot gaat, kan dat wel eens grote gevolgen hebben. Berucht is de verwarmingsinstallatie. De ketels zijn zo verouderd dat allerlei onderdelen alleen tweedehands te vinden zijn. Als er weer eens iets aan mankeert, speuren de technici op internet naar tweedehands onderdelen. ,,Die conclusie van Draaijer was even schrikken'', vertelt Van Keulen. ,,Toen was de urgentie wel duidelijk.'' De wethouder besluit te helpen. Samen met zijn ambtenaren en de medewerkers van Martiniplaza werkt hij aan een plan om het achterstallige onderhoud weg te werken. ‘Operatie Schoon Schip', wordt het plan genoemd. Geen makkelijke taak, 6,6 miljoen euro is een flink bedrag en het is nu niet alsof de stad geld over heeft. Van Keulen moet zijn best doen om de raad te overtuigen. Maar het lukt. Op 28 mei stemt de raad unaniem met het voorstel in.

Maandagmiddag, 23 juni, half vijf. Nog anderhalf uur totdat in São Paulo de strijd tussen Nederland en Chili losbarst. Van Keulen ontvangt in zijn werkkamer op het Groninger stadhuis Seerp Leistra en Bert Derksen, de voorzitter en een lid van de Raad van Commissarissen van Martiniplaza. Hun boodschap komt hard aan: het gaat niet goed. Martiniplaza zal dit jaar geen exploitatietekort van drie ton hebben, zoals eerder werd aangekondigd, maar van 989.000 euro. Bijna een miljoen euro. En, voegt Leistra daar aan toe, directeur Jan Geert Vierkant wist dit al sinds begin mei.

loading

BAM. Begin mei. Dat is dus weken vóór de raadsvergadering waarin Van Keulen de raad ervan overtuigde om 6,6 miljoen euro naar Martiniplaza te sturen. Toen de wethouder de raad om al dat geld vroeg, wist hij dus niet hoe Martiniplaza er financieel voor stond. Zonder dat hij het wist, gaf hij de raadsleden onjuiste informatie. Langzaam dringen de mogelijke consequenties tot Van Keulen door. Dit kan niet. Dit kan écht niet. Dit zijn van die incidenten die je als wethouder de kop kunnen kosten.

Van Keulen is kwaad. Uiteraard. Maar hij houdt zich in. Hij meldt Leistra en Derksen kortaf dat hij zo snel mogelijk een tijdslijn wil hebben waaruit exact blijkt wie wanneer wat wist. Hij regelt een spoedberaad voor de volgende ochtend. Snel actie ondernemen is nu essentieel. Dan rijdt hij naar Pacific Plaza, het Aziatische restaurant langs de A28 in Assen waar D66-wethouder Maurice Hoogeveen op hem wacht.

Het eerste tentoonstellingcomplex aan de Leonard Springerlaan, tegen het Stadspark aan, wordt in opdracht van de gemeente Groningen gebouwd in 1969. Het krijgt de naam Martinihal Centrum en bestaat uit een expositieruimte, enkele vergaderzalen en een restaurant. In de jaren zeventig wordt het complex uitgebreid met een evenementenzaal voor onder meer popconcerten en sportwedstrijden. Ook worden er televisieshows opgenomen. Langzaam groeit de Martinihal uit tot een toonaangevende locatie voor congressen en beurzen.

Privatiseren

In 1989 wil de gemeente Groningen de Martinihal privatiseren. Er is geld voor een renovatie nodig, geld dat er niet is. Wellicht dat een commerciële partij kan helpen. Een geschikte overnamekandidaat wordt echter niet gevonden. Hans van der Zee wordt directeur en krijgt de opdracht een nieuwe start te maken. Ruim tien jaar later wordt het complex geprivatiseerd. De Martinihal ondergaat een ingrijpende verbouwing waarbij de evenementenzaal wordt omgebouwd tot het Martiniplaza Theater, een theaterzaal met 1600 zitplaatsen. Vanaf 2002 gaat Martiniplaza onder leiding van Hans van der Zee zelfstandig verder.

Er breken gouden tijden aan. Dankzij de nieuwe theaterzaal behoort Martiniplaza in één klap tot de grootste theaters van Nederland. Van der Zee heeft goede contacten met producenten als Joop van den Ende en sleept de ene na de andere musical binnen. Ciske de Rat, Titanic, My Fair Lady, allemaal staan ze in Martiniplaza. Van der Zee blijkt een slimme onderhandelaar. Hij is commercieel. Passievol stort hij zich op het rendabel maken van het complex. Hij zit vol ideeën. Onder hem stijgen de bezoekerscijfers en draait Martiniplaza jaar in jaar uit winst.

Vanaf 2008 gaat het mis. De economische crisis breekt uit. Van der Zee krijgt steeds meer problemen met het personeel. Hij stoort zich aan de ambtelijke houding van sommige van de voormalig gemeentemedewerkers. Hij kan niet tegen de 9-tot-5-mentaliteit die er heerst, tegen de vele vrije dagen waar de medewerkers recht op hebben en tegen de hoge vergoedingen die ze krijgen voor overwerk. Het is een erfenis van de privatisering, waarbij werd besloten dat de ambtenaren onder de gemeente-CAO blijven vallen en dus al hun rechten behouden. Van der Zee is geen gemakkelijke man. Hij kan enorm kwaad worden. Driftig. Hij scheldt medewerkers soms de huid vol.

De Raad van Commissarissen, op dat moment onder leiding van D66'er Henk Pijlman, doet zijn best de boel te lijmen. Zo moet het immers niet eindigen. Van der Zee heeft zo veel voor Martiniplaza betekend. Zonder hem was Martiniplaza er in zijn huidige vorm nooit geweest. Van der Zee ís Martiniplaza. Maar het loopt mis. Als Van der Zee het in 2009 voor de zoveelste keer te bont maakt, wordt hij op straat gezet.

loading

Hans Schraders, de interim-directeur van adviesbureau Boer & Croon die na het vertrek van Van der Zee bijna een jaar de leiding over Martiniplaza heeft, oordeelt keihard over zijn voorganger. Schraders roemt Van der Zee voor het binnenhalen van de musicals, dat was volgens hem een gouden greep. Maar verder deugt er weinig van zijn werkwijze, oordeelt hij in zijn rapporten. Zo ontbreekt een financiële rapportage volgens Schraders vrijwel volledig, heerst er grote verdeeldheid onder het personeel, is er onvoldoende kennis van de concurrentie, is er veel achterstallig onderhoud, werkt de organisatie vrijwel zonder enige vorm van overleg, wordt er nauwelijks iets aan PR gedaan, gaat er van alles mis met het personeelsbeleid en is Martiniplaza rommelig en vies.

Enkele betrokkenen die nauw met Van der Zee samenwerkten nuanceren dit beeld. Martiniplaza is een kleine organisatie waarin het onder hem best goed gaat, oordelen zij. De noodzaak om van alles vast te leggen is daardoor minder groot. Wel gebeuren er volgens hen onder Van der Zee rare dingen. Zo liggen er soms enorme stapels bankbiljetten in de kluis. Zeker direct na een groot evenement ligt er zo 40.000 tot 50.000 euro op de plank. Veel te veel, oordeelt Schraders. Het gaat ook wel eens mis. Als er een keer geld ontbreekt, ontdekt Schraders dat de codes van de brandkasten onder het personeel vrij breed bekend zijn en dat bovendien het hek om het pand vaak wordt opengelaten omdat dat praktisch is.

In 2010 wordt er gezocht naar een nieuwe directeur. Dit moet een ondernemende en creatieve peoplemanager met politieke affiniteit en een relevant netwerk zijn, zo blijkt uit de profielschets van adviesbureau Berenschot. Het personeel krijgt een stem in de procedure en benadrukt een toegankelijke directeur te willen met wie goed valt samen te werken. Geen bullebak als Van der Zee en ook niet zo iemand als Schraders, die onder de medewerkers te boek staat als een arrogante Randstedelijke man.

Jan Geert Vierkant, de directeur van het Noord Nederlands Orkest (NNO), rolt als beste uit de bus. Hij is vriendelijk en charmant, heeft ervaring met het leiden van een organisatie en kent de culturele wereld in Groningen als geen ander. Bij het NNO heeft hij goed werk verricht. En dan houdt hij ook nog van basketbal. Er is alleen één probleem. Uit het assessment dat Vierkant als onderdeel van de sollicitatieprocedure maakt, rijst de vraag of hij wel is opgewassen tegen de harde wereld van Martiniplaza. Onderhandelen met theaterproducenten, beursorganisatoren en andere bedrijven is iets anders dan het binnenslepen van subsidies, wat Vierkant bij het NNO gewend is. En gezien de crisis is dat zakelijke instinct belangrijker dan ooit.

De Raad van Commissarissen twijfelt. Is Vierkant de juiste man? Er is zo veel dat voor hem spreekt. En tussen de andere sollicitanten zit geen betere kandidaat. De nummer twee is weliswaar commercieel heel sterk maar blijft op meerdere onderdelen achter op Vierkant. Uiteindelijk stemt de raad unaniem voor Vierkant. Zijn vele voordelen wegen op tegen dat ene nadeel. Bovendien kan hij zijn commerciële kant verder ontwikkelen, zo luidt het oordeel. Daarnaast kan de Raad van Commissarissen Vierkant op dit punt extra steunen. ,,Vierkant was de beste kandidaat'', blikt Henk Pijlman, oud-voorzitter van de Raad van Commissarissen, terug. ,,Dat vonden we allemaal.''

Nieuwe klus

In december 2010 begint Vierkant aan zijn nieuwe klus. Gemakkelijk heeft hij het niet. De economische crisis woedt in alle hevigheid en zowel de theatermarkt als de markt voor beurzen en congressen stort in. De basketbalwedstrijden zijn er natuurlijk wel, maar die vormen geen vetpot. Musicals zijn minder gewild en bovendien richten de producenten zich steeds meer op hun eigen theaters in de Randstad. De bezoekersaantallen dalen en Martiniplaza lijdt verlies.

Betekent dit nu dat Vierkant inderdaad niet de juiste keus was? Dat is lastig te zeggen. In deze tijd van crisis had iedereen het moeilijk gehad. Wel adviseert de Raad van Commissarissen Vierkant in 2012 om extra financiële hulp in te roepen, waarna de financiële afdeling tijdelijk wordt versterkt.

Maandagavond, 23 juni, Pacific Plaza, Assen. Nederland speelt tegen Chili. Het zit Van Keulen niet mee. De wethouder moet het doen met een laptop met een krakende internetverbinding. En dan valt het scherm ook nog geregeld uit. Beroerder beeld is er niet. Zijn iPhone blijft maar rinkelen en dan blijkt collega-wethouder Maurice Hoogeveen, die Van Keulen tot dat moment nog amper kent, ook nog allesbehalve een voetballiefhebber te zijn. Soms gaat alles mis.

In de dagen erna gaat het snel. Uit de tijdlijn die wethouder Van Keulen woensdagavond ontvangt, blijkt niet alleen Vierkant maar ook de Raad van Commissarissen, die in eerste instantie alleen naar Vierkant wees, al vóór de raadsvergadering van de verslechterde financiële situatie te weten. Van Keulen schorst directeur Vierkant en oefent druk uit op de Raad van Commissarissen om op te stappen. Dit gebeurt dan ook. Van Keulen geeft twee van zijn topambtenaren de taak om Martiniplaza draaiende te houden. Ook licht hij de gemeenteraad in, die geschrokken en kwaad reageert maar de wethouder de tijd gunt om uit te zoeken wat er aan de hand is.

Rens Snel, de stadsadvocaat van de gemeente Groningen, houdt in de weken erna getuigenverhoren met zowel Vierkant als met alle leden van de Raad van Commissarissen afzonderlijk. Snel probeert te achterhalen wie wat wanneer wist. Een lastige puzzel, waarbij signalen opduiken dat ook binnen de Raad van Commissarissen mogelijk niet iedereen altijd dezelfde informatie had. Het vertrouwen tussen Van Keulen, de Raad van Commissarissen en Vierkant, die een goede relatie hadden, lijkt ineens verdwenen.

Opvallend is dat Leistra en Derksen zich tot twee keer toe heel negatief over Vierkant uitlaten. De directeur zou op commercieel en financieel gebied niet ‘in control' zijn geweest, zoals de twee het noemen. Hoewel ze hiermee duidelijk een poging doen om Vierkant als schuldige aan te wijzen, zegt dit ook iets over het functioneren van de Raad van Commissarissen zelf. De leden hadden zich bij de sollicitatieprocedure vier jaar eerder immers nog zo voorgenomen om Vierkant juist op dit punt extra te steunen. Daarbij blijkt uit functioneringsgesprekken dat de Raad van Commissarissen soms wel aanmerkingen op Vierkant had, maar dat het in grote lijnen goed ging. Hij wordt herhaaldelijk geprezen.

De Raad van Commissarissen heeft sowieso een raar spel gespeeld. Uit de tijdlijn blijkt dat de Raad van Commissarissen al op 24 april van Vierkant hoort dat het minder goed gaat. En op 16 mei vertelt Vierkant aan Leistra dat het tekort op 989.000 euro zal uitkomen. De Raad van Commissarissen kiest er zelf dus eveneens voor om de wethouder niet tijdig in te lichten.

Hoe gaat het nu verder?

Stadsadvocaat Snel heeft zijn onderzoek bijna afgerond. Binnenkort beslist Van Keulen over het lot van Vierkant. Kan de directeur terug? Het is duidelijk dat hij een enorme fout heeft gemaakt. Hij had de wethouder moeten informeren over het groeiende tekort. Kansen genoeg. Er zijn de afgelopen maanden zoveel formele en informele gesprekken geweest. En dan is daar nog die donderdagavond 15 mei waarop de raadsleden op bezoek zijn bij Martiniplaza. Een ambtenaar van de gemeente verdedigt daar de belangen van Martiniplaza. Hij noemt het exploitatietekort van drie ton dat voor 2014 wordt verwacht. Vierkant staat erbij, weet dat de situatie veel erger is, maar zegt niets.

Van Keulen staat voor een lastig dilemma. Als ook hij twijfelt aan de capaciteiten van Vierkant, dan is het logisch dat hij op zoek gaat naar een nieuwe directeur. Vierkant wordt door betrokkenen te optimistisch genoemd, iemand die niet snel toegeeft dat er iets mis is. Ook wekt het bij sommigen verbazing dat Vierkant de afgelopen jaren, ondanks de financiële ellende, geen personeel heeft ontslagen. Maar het definitief wegsturen van Vierkant is een ingrijpende stap. Bij ontslag krijgt hij natuurlijk een aardig bedrag mee. Dan is er bovendien een interim-directeur nodig en dat is duur. En dan komt er weer een zoektocht naar een nieuwe directeur. Al die tijd zit Martiniplaza zonder leiding met ervaring. De Raad van Commissarissen moet immers ook al worden vernieuwd.

En dat in een heel spannende tijd. In januari staat War Horse op het programma, een grote musical die elders prachtige resultaten boekt. Tientallen voorstellingen heeft Martiniplaza gepland. Als dit ook in Groningen een succes wordt, kan er veel geld worden verdiend. Geld dat Martiniplaza hard nodig heeft. Maar door het gedonder van de afgelopen tijd laat de marketingcampagne te wensen over. En dan is er ook nog die verouderde verwarmingsinstallatie die elk moment in elkaar kan storten en zo als tijdbom fungeert. Met het vervangen van de ketels is dan ook onlangs begonnen.

Komt dit alles ooit nog goed? De voetbalwedstrijd op 23 juni wordt in ieder geval gewonnen. Nederland verslaat Chili met 2-0 en Van Keulen krijgt zijn grote scherm op de Grote Markt. Achtste finale, zondag 29 juni, Nederland-Mexico: vanaf de VIP-tribune op de Grote Markt maakt hij een filmpje van de penalty van Klaas-Jan Huntelaar en een enorme juichende Oranje-menigte. De beelden gaan de hele wereld over en zijn op YouTube inmiddels bijna 950.000 keer bekeken. Met de wedstrijd loopt het helemaal goed af.

TEKST MAAIKE WIND | @maaike wind |

ILLUSTRATIES JOB VAN DER MOLEN

menu