Marion Koopmans, hoogleraar virologie

‘Opperviroloog’ Koopmans verwacht een nieuwe coronagolf

Marion Koopmans, hoogleraar virologie Foto: RDA//René Verleg

Marion Koopmans kan terugkijken op ‘ crazy ’ en ‘bizarre’ maanden. In een land dat ook nog eens miljoenen hobbyvirologen bleek te herbergen, was zij zo’n beetje de opperviroloog, inclusief de ‘shit’ die daarbij hoort. Met het coronavirus zijn we nog niet klaar, voorspelt de Rotterdamse hoogleraar. ,,Ik verwacht dat we een nieuwe golf gaan krijgen.”

Hoewel Nederland zich nog midden in de aanpak van de grootste crisis in decennia terugvindt en Marion Koopmans (63) ook daar intensief bij is betrokken, kan ze af en toe toch een klein beetje uitblazen. In de talkshows en krantenkolommen maken de virologen, epidemiologen, immunologen en microbiologen langzaam plaats voor economen, politici, ondernemers en artiesten.

Nederland moet na de heftige eerste maanden van de coronacrisis weer op gang worden geholpen, en daarbij is het Outbreak Management Team (OMT) niet meer zo heilig en allesbepalend als in de maanden maart en april, toen premier Mark Rutte de sleutels van het Torentje zo’n beetje aan Jaap van Dissel, Koopmans en consorten uitleende.

Deze week gaven de leden van het OMT meer vanaf de zijlijn kaders mee waaronder de versoepeling van de coronamaatregelen zouden moeten plaatsvinden. Toch een verschil. ,,Als het gaat over het weer opstarten van de economie, die begon te kraken in zijn voegen, dan zijn wij duidelijk niet beslissend – al waren we dat daarvoor ook niet, dat blijft het kabinet. We kunnen wel adviseren: zo moeten mensen zich proberen te gedragen, je moet toe naar zoveel test- en detectiecapaciteit, enzovoort. En vervolgens moet het RIVM de vinger aan de pols houden.''

Of ze er een beetje vertrouwen in heeft? ,,Euh, ja, nou ja, we moeten dus écht goed de vinger aan de pols houden. De voorwaarde dat versoepeling niet doorgaat als mensen zich niet aan de gedragsadviezen houden, is ontzettend belangrijk. Dingen als afstand houden, niet met te veel mensen bij elkaar; je hoort er nu al de eerste klachten over. Als dat misgaat, hebben we echt een megaprobleem.''

Maar, heeft u er vertrouwen in?

,,Je móét mensen vertrouwen, vind ik. Opleggen, afdwingen, verbieden, bestraffen; ik ben daar geen voorstander van, ook niet als burger en als ouder. We hebben nu in elk geval bereikt dat er veel bewustzijn is over infectieziekten, over het belang van hygiëne. Dat is winst. Of het uiteindelijk genoeg gaat zijn? Menselijk gedrag is lastig, dat weet je niet.''

Houdt u inmiddels rekening met een zomerdip van het virus?

,,Er is een klein onderzoek dat iets van een effect laat zien, dus dat besmettelijkheid bij een hogere temperatuur afneemt. Maar we denken dat het niet genoeg is om het virus te stoppen. Je moet niet onderschatten hoe weinig mensen immuun zijn. Maar goed, het zal een beetje helpen. Ook de druk op het testen zal wat minder worden.''

Is inmiddels zeker hoe besmettelijk mensen zijn die wel corona hebben, maar nog geen klachten? Die haal je er met het huidige Nederlandse testbeleid meestal niet uit.

,,Hoe belangrijk dat is, blijft de vraag. We weten wel dat mensen zonder klachten al behoorlijke hoeveelheden virus bij zich kunnen dragen. Maar vindt er dan al verspreiding plaats, of toch pas bij milde klachten? Dat hebben we gewoon nog niet goed in beeld.''

De haalbaarheid van alle versoepelingen zal ook afhangen van de vraag of er, bijvoorbeeld in de herfst, een tweede coronagolf op ons afkomt. Invloedrijke Duitse virologen stellen dat ze rekenen op zo'n nieuwe golf, misschien nog wel krachtiger dan de eerste. ,,Ook hierbij is nog heel veel onzeker. Als je kijkt naar voorgaande grieppandemieën, dan verwacht je het wel. Maar we hebben nog nooit in de historie een pandemie gehad waarbij zoveel maatregelen zijn genomen, en zo nadrukkelijk gestuurd werd op het gedrag van mensen. Je weet niet in hoeverre we daarmee onheil kunnen voorkomen. Of en hoeveel nieuwe golven er komen, hangt ook af van de mate waarin de mensen immuun worden voor het virus. Dat is ook al iets wat we nog niet weten. Is iedereen die het gehad heeft permanent immuun, dan zal het meevallen. Is niemand immuun, dan blijf je met grote golven te maken krijgen. Het onderzoek dat op veel plaatsen wordt gedaan, gaat hopelijk belangrijke informatie opleveren.''

U weet inmiddels veel van het virus. U heeft hier vast gedachten over.

,,Ja, ik verwacht dat we in elk geval een nieuwe golf gaan krijgen. Hoe groot die is, dat hebben we voor een gedeelte met ons eigen gedrag in de hand.''

Dat is toch enorm spannend?

,,Dat is het, zeker. Het coronavirus is een uitdaging van formaat, hè?''

Ze is er inmiddels een maand of vijf zoet mee, met die uitdaging. Vanaf januari, toen steeds meer berichten over dat gekke 'Wuhanvirus' in China ons land bereikten, wilde elke journalist Koopmans spreken. Tegelijk zat de Rotterdamse hoogleraar dus in het OMT, adviseerde ze de Wereldgezondheidsorganisatie WHO en later ook nog eens de Europese Commissie. Toen ze half maart in deze krant opriep om verjaardagen voorlopig even over te slaan – het kabinet had dat toen nog niet besloten – werd haar advies massaal gedeeld en vaak ook opgevolgd.

Was dat alles? Nee. In haar eigen Erasmus MC, waar ze de afdeling  viroscience  leidt, moest met spoed nagedacht worden over welke studies over het om zich heen grijpende virus van toegevoegde waarde zouden zijn in de wereldwijde bestrijding. Zo werd er door onderzoek met fretten wetenschappelijk aangetoond dat het coronavirus door de lucht overdraagbaar is, via druppels of aerosolen. Maar zonder strijd geen overwinning: Koopmans werkt zeven dagen per week, achttien uur per dag, onthulde haar collega Ron Fouchier in het  FD . Zelf noemt ze dat 'een beetje overdreven'.

Hoe waren de afgelopen maanden?

,, Crazy .''

En hoe gedraagt Marion Koopmans zich, onder crazy omstandigheden?
,,Nou ja, het had veel impact. Maar het is ook je vak hè, het gaat over een onderwerp waar ik al heel lang mee te maken heb. Bij ons team in Rotterdam was de stemming van: kom op  guys  en  girls , aan de slag, we kunnen dit. Je moet gewoon heel hard aan het werk. Dan kun je wel zeggen: oh jee, ik heb het druk. Maar dat helpt dan niet echt.''

Maar toch, ineens zat u middenin een storm.

,,We hebben eerder pandemieën gehad. Ik heb in mijn tijd bij het RIVM ook meegeschreven aan de draaiboeken voor zo’n scenario. Dus de verspreiding van zo'n virus, de snelheid waarmee dat gebeurt, was niet helemaal nieuw. Maar de combinatie met de ernst, de ic’s die vollopen, dat gaf het wel een andere dimensie en  sense of urgency . Die druk heb ik wel gevoeld. En nog steeds.''

Heeft u er van wakker gelegen?

,,Af en toe wel, ja. Als je zoveel uren werkt, lukt het niet altijd om volledig af te schakelen. En daarbij: ik heb zelf ook een gezin, op wie alles ook impact heeft. Mijn ouders leven allebei nog. Die zitten alleen maar binnen, voelen zich natuurlijk opgesloten. Gelukkig hebben ze geleerd hoe ze moeten videobellen, we houden  Zoom-meetings . Ik heb mijn ouders één keer opgezocht. Ik was snifferig, dus werd ik door het ziekenhuis getest, dat zijn de regels. Toen de uitslag negatief was, ben ik meteen in de auto gesprongen.''

Hoe voelde het, dat zoveel mensen meekeken en –praatten, ook via sociale media?

,,Dat is bizar. Dat sociale media bij een nieuwe pandemie een belangrijk onderdeel van de informatievoorziening zouden zijn, wist ik. Maar dat het zo’n impact zou hebben, had ik nog niet in de smiezen. Aan de ene kant helpt het: je weet snel wat er speelt. En de nieuwe gedragscode dat je als wetenschapper meteen deelt wat je weet, is ook een positief iets, denk ik. De keerzijde:  peer review  (controle van wetenschappelijk werk door vakgenoten, red.) wordt nu door de hele wereld gedaan. Een onderzoek dat normaal meteen op kwaliteit sneuvelt, is op Twitter net zo waar als een fantastische wetenschappelijke doorbraak. Dat is wennen.''

Nederland bleek opeens 17 miljoen hobbyvirologen te tellen. Iedereen heeft er in elk geval een beetje verstand van.

,,Ja, zeker, en dan zijn er de mensen die denken het te hebben. Het is niet verkeerd hoor, dat mensen interesse tonen, je berichten sturen. Maar ja: hoeveel tijd is er op een dag hè? Mensen thuis denken: dit zal ik eens aankaarten, en verwachten ook dat je reageert. Dat kan gewoon niet.''

Heeft het uw werk belemmerd?

,,Met name in het begin dook er een paar keer  fake news  op dat waanzinnig veel aandacht kreeg. Het bericht dat het coronavirus uit een Chinees laboratorium ontsnapt zou zijn, bijvoorbeeld. Dat kost allerlei organisaties, ook de WHO, tijd die je niet aan andere dingen kan besteden.''

Hoe denkt u over die labtheorie, die ook door de Amerikaanse president Donald Trump wordt verkondigd?

,,Ik denk gewoon niet dat die waarschijnlijk is. Ik ben in het geval van het coronavirus al vrij vroeg erbij gevraagd om mee te kijken: wat zien we hier nou? En dan zie je een virus dat alles heeft van vergelijkbare virussen die in het wild voorkomen. De biologie is handig genoeg om zo’n virus te laten ontstaan. Er is zo’n dierentuin aan Sars-achtige virussen in het wild, in allerlei combinaties, daar heb je echt geen lab voor nodig.''

Op sociale media komt nog regelmatig een uitspraak van u van eind februari terug, net voordat in Nederland de eerste coronabesmetting aan het licht kwam. U zei toen dat ‘het virus helemaal niet zo besmettelijk is’.

,,Tja, dat was met de kennis van toen de inschatting. Ik heb steeds proberen uit te leggen: dit weten we, dit weten we niet, en op grond daarvan denken we dit en dit. Die nuance probeer je altijd over te brengen, maar dat lukt niet altijd.''

Heeft u veel met negatieve reacties te maken gehad?
,,Je krijgt niet altijd even vrolijke berichten. Er zijn mensen die je om de paar dagen zo’n bericht sturen. Dan denk ik: jeetje, heb je daar tijd voor? Ga eens wat anders doen! Dat is een gekke dynamiek. Het is een van de redenen dat ik het nu wel even mooi geweest vind met alle media-optredens.''

Zijn er echt vervelende dingen gebeurd?
,,Nou ja, gewoon vervelende mails, klotige opmerkingen. Dat overkomt helaas iedereen die een beetje in beeld is tegenwoordig. Kijk, kritiek vind ik prima, dat houdt je scherp. Maar berichten die puur op de persoon gericht zijn, zo van: met dit beleid stuur je mensen de dood in... Daar heb je het dan ’s avonds wel even over met je partner. Op sommige  shit  die je krijgt zit je gewoon niet te wachten.''

menu