Hugo de Jonge en Mark Rutte.

Achter de schermen bij het crisisoverleg: 'Het is eng, wat als we het mis hebben?’

Hugo de Jonge en Mark Rutte. ANP

De aanpak van de coronacrisis was zo gericht op ziekenhuizen en ic-capaciteit dat verpleeghuizen de eerste weken amper in beeld waren. Daar sloeg het virus onder de radar ongenadig hard toe. Een reconstructie van de voorbije maanden.

,,Wat hadden we anders kunnen doen? Dat moeten we zeker evalueren”, zegt RIVM-directeur Jaap van Dissel, een van de hoofdrolspelers die deze nieuwssite sprak voor een reconstructie van de coronacrisis. ,,We concentreerden ons in de beginfase heel erg op het in stand houden van de ziekenzorg en de ic-capaciteit, en dan zie je dat die kwetsbare groep erg getroffen wordt.”

Verenso, de vereniging van specialisten ouderengeneeskunde, stelt dat het te lang duurde voordat de verpleeghuiszorg op de radar kwam. Medio maart, bijna drie weken na de eerste besmetting in Nederland, was de vereniging voor het eerst aanwezig bij de wekelijkse vergadering van het Outbreak Management Team (OMT), de club van experts die de uitbraak moeten helpen controleren. Later die week besloot minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid (CDA) tot een bezoekverbod om kwetsbare ouderen te beschermen.

,,We hadden er eerder willen zitten”, zegt Nienke Nieuwenhuizen, voorzitter van Verenso. ,,We moeten altijd al aandacht vragen voor de verpleeghuiszorg. En zeker bij zulke crises: de zorg is dan echt op ziekenhuizen gericht, met die acute zorgregio’s.”

Terwijl het gelukt is om overbelasting van ziekenhuizen en ic’s voorlopig te voorkomen, voltrok zich een drama in verpleeghuizen. Daar raakten tot dusver bijna 8000 mensen (vermoedelijk) besmet, ook overleden er volgens Verenso zeker 1400 ouderen. RIVM-directeur Van Dissel: ,,Wat hadden we anders kunnen doen? Is het de kwetsbaarheid van de populatie? We zien het in andere landen ook. Ik weet het niet.”

Nederland haalt adem na de eerste coronaklap. Maar hoe gaat het er in het crisisoverleg aan toe? Verslag van een soms wanhopige strijd tegen de stippellijn van de ic-capaciteit. ,,Het is eng, wat als we het mis hebben?”

Er is thee, koffie en water. Zo Hollands als het decor van het Van der Valk-hotel in Uden is, zo on-Nederlands is de boodschap die Brabantse artsen en burgemeesters als een steen op de maag ligt. Het coronavirus gaat sneller rond dan de officiële cijfers vertellen, benadrukken ze tijdens het geïmproviseerde crisisberaad zondagmiddag 8 maart. Een lockdown is niet langer een rariteit, maar wordt een reëel scenario.

RIVM-directeur Jaap van Dissel is er ook bij. ,,Hij grapte eerst nog half: moet dit nou op zondag”, zegt Jan Kluytmans, arts-microbioloog van het Amphia-ziekenhuis in Breda. ,,En dat dacht ik eigenlijk ook. Maar we kwamen natuurlijk.” Het Van der Valk-beraad begint om vier uur. Er wordt afstand gehouden.

Corona-piramide

De Brabanders bespreken met Van Dissel hoe ze de brandhaard moeten aanpakken en de hausse aan coronapatiënten kunnen verdelen. Terwijl de bekende aantallen beperkt zijn – 265 in heel Nederland, drie zijn er overleden – zien ze contouren van een veel bredere basis van de corona-piramide. Dat is slecht nieuws. Het virus klein houden, is ondoenlijk als veel mensen amper klachten hebben en ongemerkt anderen aansteken. ,,Het is al te snel verspreid”, zegt Bart Berden, voorzitter van de regionale club voor acute zorg en directeur bij het ETZ-ziekenhuis in Tilburg. Hij is ook aanwezig in Uden. ,,Alsof je last van een mug hebt, er dan één doodslaat, het licht aandoet en dan nog tientallen muggen ziet.”

Zondag 8 maart is de laatste weekenddag van het oude Nederland, de dagen daarna gaat het land ‘intelligent op slot’. Dit is een reconstructie van de coronacrisis door de ogen van betrokkenen die deze nieuwssite sprak.

loading  

26 februari – Nederland in crisisstand

Het coronavirus is allang geen exclusief Chinees probleem meer. En dus gaat ook Den Haag in crisisstand. Ambtenaren van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) opperen eind februari dat de crisisorganisatie moet gaan draaien. ,,Twee dingen maakten ons alert’’, zegt een betrokkene: Nederlanders moeten worden gerepatrieerd uit Wuhan en er komen adembenemende beelden uit Italië van de intensive cares. ,,Het lijkt me verstandig dat we de crisisorganisatie optuigen’’, zegt premier Rutte.

26 februari om half elf ’s ochtends is het eerste officiële overleg van de Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing (ICCB) op de zevende verdieping van de ministerietoren van Justitie en Veiligheid. Een dag later wordt de eerste Nederlandse coronabesmetting vastgesteld. De ambtelijke crisiscommissie is het voorportaal voor de politiek en adviseert een kernteam uit de ministerraad, de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCB). Daarin zitten behalve Rutte en de drie vice-premiers Wouter Koolmees, Hugo de Jonge en Carola Schouten, ook justitieminister Fred Grapperhaus, minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok en minister van Defensie Ank Bijleveld. 

Op deze plek komen ingrijpende beslissingen tot stand. Hier zal worden besloten om het NL-alert ‘Blijf binnen!’ te sturen, krijgt de 1,5 meterregel vorm en wordt de intelligente lockdown door Rutte ingebracht. Aanvankelijk zitten ministers nog in de hightech crisisruimte, later moeten ze hun eigen afstandsregel naleven en verhuizen ze noodgedwongen naar de naastgelegen omgebouwde bedrijfskantine.

1 - 27 februari  - De eerste patiënt (na carnaval)

Wat doen we met carnaval? In veel landen om ons heen zijn besmettingen vastgesteld als het zuiden van Nederland zich in het jaarlijkse volksfeest stort. In Italië – dat op carnavalsmaandag vier doden en 150 besmettingen telt – worden voetbalwedstrijden afgelast en gaan elf dorpen op slot.

Maar op de Nederlandse experttafels is het afblazen van carnaval geen optie. In ziekenhuizen heerst een verhoogde staat van paraatheid, weet een ingewijde van het OMT, maar beslissers hebben geen munitie om het mega-evenement uit voorzorg te schrappen: ,,We werden pas tijdens of kort na carnaval echt bezorgd.” Als de eerste Nederlandse coronapatiënt op 27 februari wordt ontdekt, is dat groot nieuws. In de dagen erna wordt elke nieuwe besmetting nog apart vermeld door het RIVM, symptoom van een land dat de uitbraak onder controle denkt te hebben. De weken daarna is de telling amper nog bij te houden.

RIVM-directeur Jaap van Dissel blijft erbij dat carnaval verbieden niet te verkopen was: ,,Er was toen nog geen geval bekend in Nederland, mensen leven er lang naar toe. Het lijkt me lastig om dat te verbieden, je weet ook niet hoe mensen daarop reageren.”

6 maart – Brandhaard Brabant

In de weken daarna zien medici diverse coronahaarden die samenhangen met carnavalsevenementen, een periode dat patiënten gemiddeld twee tot drie anderen aansteken. Het gevolg: een explosieve groei, de snel stijgende ‘hockeystick-curve’ in grafieken. Arts-microbioloog Jan Kluytmans van het Amphia-ziekenhuis in Breda: ,,Carnaval is de  perfect storm  gebleken. We zagen pieken en clusters van mensen die op dezelfde plek zijn geweest in Loon op Zand, Prinsenbeek, in Uden was ook een hotspot.”

Op vrijdag 6 maart belt Kluytmans met Van Dissel, ze kennen elkaar al jaren: ,,Er is hier meer aan de hand, Jaap.” Van Dissel wil snel meer ziekenhuispersoneel testen, er is een goede steekproef nodig van de populatie. Dat gebeurt. Ook medewerkers met slechts een kuch of een snotneus blijken besmet. ,,Jeetje, wat gebeurt hier”, zegt onderzoeker Kluytmans tegen collega’s. ,,Het virus is als een guerrilla binnengekomen.” RIVM-directeur Jaap van Dissel: ,,Dat was een wake up-call. Als je een grotere groep mensen hebt met milde klachten, betekent dat dat veel zich onttrekt aan de medische radar.” Die vrijdag wordt daarom tegen Brabanders met een hoest, snotneus of koorts gezegd: blijf thuis.

Ondertussen krijgt het streekziekenhuis Bernhoven in Uden te maken met grote aantallen coronapatiënten. Dit alles blijkt de vooraankondiging van een van de grootste medische crises in de Nederlandse geschiedenis. Dat is bijna voelbaar bij het spoedberaad op zondagmiddag 8 maart in het Van der Valk-hotel in Uden. ,,Het was ook een beetje eng”, zegt Bart Berden, directeur van het ETZ-ziekenhuis in Tilburg. ,,Wat als we het mis hadden? Als je zegt dat het virus los is, moet je forse maatregelen nemen.”

Ze hebben het niet mis: definitieve uitslagen van het personeelsonderzoek tonen later die week aan aan dat gemiddeld 4 - op sommige plekken zelfs 10 - procent van de medewerkers corona heeft. Het aanvankelijke idee om gemeenteambtenaren van grote steden in de proef mee te nemen, sneuvelt omdat burgemeesters vrezen voor hun imago. ,,Dan zou het lijken alsof de overheid eerst haar eigen hachje redt”, zegt Berden.

9 maart – ‘Als hondjes op hun rug’

Nederland verandert. Maandag 9 maart zegt premier Rutte dat we geen handen meer mogen schudden. Als later die week ook het eerste stamboomonderzoek naar het ‘dna’ van het virus van topviroloog Marion Koopmans van het Erasmus MC klaar is, weten betrokkenen het zeker. Gezien het toenemende aantal besmettingen buiten Brabant en de enorme mobiliteit in Nederland zal ook de rest van het land meegaan met dezelfde maatregelen  als in Brabant.

Donderdag 12 maart wordt een speciale spoedvergadering van het Outbreak Management Team (OMT) belegd, waarin de testresultaten uit Brabant en het stamboomonderzoek worden besproken. Marion Koopmans: ,,Een sluipend bombardement had plaatsgevonden. Allerlei virusvarianten waren er. Shit, dacht ik, dit moeten we wel in goede banen leiden.” Jaap van Dissel: ,,Achteraf is die week van 6 tot 12 maart de belangrijkste week geweest. Je ziet dat het breder verspreid is, je merkt dat de strikte casusdefinities van de WHO – die gaan over koorts en flinke klachten – niet alle gevallen dekken. En Nederlanders leven intensief samen, reizen veel. Dus moet je de maatregelen voor Nederland rechttrekken met die van Noord-Brabant.”

Experts merken op het Binnenhof deze dagen weinig weerstand. Het kabinet leunt enorm op de leden van het OMT, de virologen, medisch microbiologen en epidemiologen die wekelijks samenkomen. Premier Rutte noemt hun adviezen ‘heilig’. Een ingewijde zegt: ,,Het klinkt oneerbiedig, maar de politici lagen als hondjes op hun rug, met de pootjes omhoog,  out of control .” Van Dissel: ,,Aan het begin van zo’n uitbraak vertrouwt men op de adviezen van experts die verstand hebben van infectieziekten.”

Controlfreak Rutte

Voor een controlfreak als Mark Rutte is de crisis een zware beproeving. Voor de schermen formuleert hij netjes. ,,Dit virus gaat zonder aanzien des persoons van mens tot mens.’’ Maar als de camera’s weg zijn, is hij fel en spreekt de premier consequent over ‘dat kutvirus’. De premier is eindverantwoordelijk voor beslissingen die verkeerd kunnen uitpakken. Dat raakt hem, ziet een ingewijde: ,,De psychologische angst dat een verkeerde beslissing tot veel doden leidt, die last wordt gevoeld.”

Belangrijk onderwerp in de beginfase is de toon die Rutte aanslaat. In andere landen komen er decreten, bevelen en verboden. Klinkt er oorlogstaal. Dat is niks voor Nederland, zegt een betrokken ambtenaar: ,,Dan raak je je mensen kwijt. Dat past niet bij ons. Dus werd het een intelligente lockdown, daar zit veel van de persoon van Mark Rutte in.’’

loading

 

15 maart – Catshuis

Om de medische crisis te lijf te gaan, tuigt Rutte een informele overlegstructuur op. Vanaf 15 maart gebruikt hij zijn ambtswoning, het Catshuis, om elke zondag over langeretermijnzaken na te denken: de wereld van straks, de 1,5 metersamenleving, de economie-na-corona. Een aanwezige: ,,Je legt dingen in de week. Iedereen kan zijn zegje doen, er groeit iets collectiefs.’’

Ministers gebruiken de zondagse sessies in de Tuinzaal - ook hier wordt anderhalve meter afstand gehouden - om zich te laten bijpraten. De nieuwste grafieken van RIVM-directeur Jaap van Dissel vormen het vaste startpunt, maar ook praktijkervaring wordt gedeeld. Zo worden longfoto’s getoond van coronapatiënten, wordt er gesproken over de gemiddelde ligduur van patiënten op de ic.

Verschijnen gasten de eerste keer nog in pak, als Rutte in zijn weekendkloffie arriveert, in spijkerbroek en hoodie, weet de rest: die stropdas kan ongeknoopt blijven. En politiek handig bij dit alles: er is geen agenda, geen notulen. Er zijn broodjes voor de lunch en lasagne als het langer duurt.

Eind maart/begin april – Politici versus medici

Al snel ligt in het Catshuis de nadruk op beddenschaarste in ziekenhuizen. De aanpak van de coronacrisis is deze dagen vernauwd tot een gevecht tegen de stippellijn van de maximale ic-capaciteit. Normaal heeft Nederland zo’n 1100 ic-bedden, maar door de modellen van het RIVM vrezen artsen dat er binnenkort misschien wel 3000 plekken nodig zijn. Bij de regering is de reflex: dan regelen we dat. Een ingewijde schetst het politieke sentiment: ,,We kopen beademingsapparaten, spullen, bedden, hup: opschalen.”

IC-voorman Diederik Gommers heeft een ontnuchterende boodschap. ,,Er is een grens”, zegt hij. ,,2400 ic-plekken is het maximum, ons verplegend personeel kan niet meer doen.” Het zijn mededelingen die politici liever niet horen. Net als de harde leeftijdsgrens die in een draaiboek voor de crisisfase terechtkomt: ouderen boven de 70 worden dan niet meer opgenomen, schrijft de vereniging voor ic-artsen begin april.

In het Catshuis botst het volgens een bron op zondag 5 april eventjes tussen medici en politici: voor artsen is het vermelden van die leeftijd niet zo spannend, voor de politiek is het amper te verkroppen. Hier schuren twee werelden. Dit valt niet uit te leggen aan fitte mensen van 71, krijgen Gommers en Erasmus-bestuursvoorzitter Ernst Kuipers te horen. In de auto op weg naar huis besluit Gommers dat de 70-regel overboord kan. ,,Die lading kan er best van af.” De ‘zwarte fase’ is nooit ingegaan. 

19 maart - Bruno Bruins stapt op

Minister Bruno Bruins is lange tijd het gezicht van de coronacrisis, zijn collega Hugo de Jonge krijgt elke dag alleen een situatierapport op zijn bureau. De Jonge biedt zijn hulp aan. ,,Geef mij de rest”, zegt De Jonge tegen Bruins. ,,Dan doe jij helemaal corona.’’ Bruins bedankt ervoor, maar moet in het Kamerdebat op 18 maart afhaken als hij flauwvalt. Een dag later stapt hij oververmoeid op. De dagen daarna gaat het hele departement in de crisismodus, het zorgstelsel van felle concurrentie en tig eilandjes gaat overboord. Ziekenhuisbedden worden landelijk – met hulp van militairen –  verdeeld, de slag om beademingsapparatuur en mondkapjes gebeurt vanaf één plek.

loading  

Algemene zaken

Premier Rutte haat chaos en wil meer routine. Dus komt vrijwel dagelijks om twaalf uur op zijn departement een klein team samen, met NCTV-baas Aalbersberg en de ministers Grapperhaus en De Jonge. ,,Hier wordt de voorwas gedaan’’, zegt een ingewijde.

,,De angst voor Italiaanse toestanden was de grootste motivatie in de eerste periode’’, weet een deelnemer. ,,Alles werd daaraan ondergeschikt gemaakt.’’ De dwingende realiteit van de snel stijgende hockeystickcurve hakte er hard in. ,,De eerste cijfers van Brabant konden precies op de curve worden gelegd.” Van Dissel en zijn veertig mensen worden het anker, ‘ons  single point of view ’. ,,Daar moesten we met zijn allen achter blijven staan.”

Maart/april - De vergeten groep

Terwijl de strijd tegen corona op het oog lijkt te slagen, met minder patiënten op ic’s en een afvlakkende stijging van ziekenhuisopnames, voltrekt zich een drama in de Nederlandse verpleeghuizen. Daar raken tot dusver bijna 8000 ouderen (vermoedelijk) besmet en zijn er inmiddels minstens 1400 overleden aan corona. Critici wijten dit aan een tekort aan beschermingsmiddelen en het gebrek aan politieke aandacht. 

Pas half maart, bijna drie weken na de uitbraak, zit de vereniging van specialisten ouderengeneeskunde Verenso bij de vergadering van het Outbreak Management Team. Thuiszorg, verpleeghuizen, de ggz, het bungelde er te lang allemaal maar een beetje bij, met alle gevolgen van dien, schetst een ingewijde. ,,Onze acute zorg is heel erg ziekenhuisgericht, maar dit virus komt overal.”

RIVM-directeur van Dissel zegt daarover nu:,,Hebben we daar genoeg aandacht aan gegeven? We concentreerden ons in de beginfase heel erg op het in stand houden van de ziekenzorg en de ic-capaciteit, en dan zie je nu dat die kwetsbare groep erg getroffen wordt.”

Het bezoekverbod voor verpleeghuizen staat niet in het OMT-advies van maart, minister De Jonge besluit daar zelf toe op 19 maart. Van Dissel: ,,Bij de verpleeghuizen heb ik grote vraagtekens. Wat hadden we anders kunnen doen? Dat moeten we zeker evalueren. Is het de kwetsbaarheid van de populatie, we zien het in andere landen ook. Ik weet het niet.”

loading  

16 april - Voor de premier wordt het persoonlijk

Dat het in de verpleeghuizen kan misgaan, merkt Rutte ook in eigen kring. Donderdag 16 april krijgt hij een brief van het verpleeghuis in het Haagse Benoordenhout, waar zijn moeder woont. Drie bewoners blijken besmet, de moeder van Rutte zou niet een van hen zijn. De premier wil er niet op ingaan. Op zijn wekelijkse persconferentie een dag later oogt hij bedrukt. Een ingewijde ziet hoe de crisis de premier nu persoonlijk raakt. ,,Ik merkte dat Mark voorzichtiger werd. Dat maakt uit hoe hij in de wedstrijd zit.’’

2 mei - Nieuwe fase

De bestrijding van het coronavirus gaat een nieuwe fase in. Nu virologen en medici de eerste brand geblust hebben, wordt het hoog tijd voor gedragspsychologen en economen om mee te denken over het nieuwe normaal, is de teneur. Het ministeriële crisisoverleg gaat terug naar eens per twee weken. Waar eerst de gezondheidscrisis domineerde, komt er steeds meer verzet tegen die lijn. Rutte is de grootste tegenstander van een snelle versoepeling voor de economie. Minister Eric Wiebes (Economische Zaken) wil liefst wel snel versoepelen en krijgt steeds meer medestanders in de ministerraad. Ook Koolmees, Hoekstra, De Jonge zitten op die lijn. Kwesties worden politieker.  

En na weken waarin het OMT zo’n beetje het land bestuurde, kruipen experts en politici langzaam maar zeker terug in hun vertrouwde rol. Dat ic-voorman Diederik Gommers suggereert dat maatregelen sneller kunnen worden versoepeld, doet Rutte in zijn persconferentie vakkundig af: ,,Ik kan niet op basis van één intensivist, hoezeer ik hem ook respecteer, zo’n besluit nemen.”

Zo keert het Binnenhof een beetje terug naar het oude normaal. Maar met één nieuw gevaar: een tweede coronagolf. Een betrokkene: ,,Kunnen we een tweede piek op tijd afbuigen? Zolang er geen vaccin is, blijven er golfjes komen. Al is de bestrijding een  hell of a job . Deze spanningsboog bij betrokkenen kun je niet eeuwig volhouden.''

menu