100 jaar dada tijdens festival Noorderzon

Onder de noemer Literaturia komt tijdens festival Noorderzon in Groningen wederom een stoet aan woordkunstenaars en verwante fenomenen voorbij. Zoals klankpoëzie van Jan Hanlo, Jaap Blonk, Fran Bambust en andere gevolgen van 100 jaar dadaïsme.

Noorderzon mag zich graag omschrijven als een festival met ‘belangwekkende, ontroerende, mooie, innovatieve, grappige, meeslepende, polariserende en ontluisterende zaken’. Het is een duizelingwekkende opsomming. Tegelijkertijd is het in essentie niet veel anders dan wat in 1916 werd gepresenteerd tijdens het Cabaret Voltaire in Zürich, de plek waar het dadaïsme werd geboren.

Afgelopen jaar is meerdere malen stilgestaan bij dit onvervalste momentum in de kunstgeschiedenis, met boeken, lezingen en tentoonstelling. Zoals in Museum Dr8888 met de tentoonstelling Holland dada and the international context. Tijdens Noorderzon gebeurt het in de containers aan de Leliesingel, als onderdeel van het Literaturia-programma.

Die containers vormen een passende plek, want hoe groot de naam Cabaret Voltaire tegenwoordig ook mag zijn, in werkelijkheid stond de wieg van het dadaïsme achteraf, in een zaal op de derde verdieping van een café-restaurant dat door de eigenaar werd aangeduid als ‘Holländische Weinstube’.

Vijftig man konden in de zaal. Of die er waren op 5 februari 1916, op de eerste avond van het cabaret, weten we niet. Wat we dankzij een krantenrecensie wel weten, is dat er teksten werden voorgedragen door Hugo Ball en Tristan Tzara, dat Emmy Hennings liederen zong, dat er piano werd gespeeld, er een balalaika-orkest was. En dat Hans Arp en Marcel Janko schilderijen van Picasso en Modigliani hadden opgehangen.

Wat we ook weten is wat daarna gebeurde. Het Cabaret Voltaire beleefde de ene wilde avond na de andere. Vooral door de inzet van Tzara en Ball ontstonden bijeenkomsten waar alles mogelijk was: simultaan voorgedragen gedichten, jazzmuziek, dans zonder choreografie. Dada stond gelijk aan vernieuwing en protest in woord en gebaar, reactie op heersende ethica en esthetica.

In zijn boek Holland Dada uit 1974 vatte K. Schippers het mooi samen: ‘Dada omarmde alles wat door de kunstprofeten en het publiek voor slechte smaak werd gehouden. Spreekwoorden en klanken, schijnwoorden, mank lopende zinnen, brokstukken van zinnen en pseudoliedjes waarvan de woorden even goor als dom waren, aldus Tzara. De taal werd en publiek verkracht uit afkeer van de holle leuzen en de traktaatjes die erin werden uitgedrukt.’

Na nog geen half jaar vond de eigenaar van de Weinstube het welletjes, het cabaret werd gesloten. Waarna Ball, Hennings en Tzara op tournee gingen. Schrijvers, dichters, dansers, muzikanten en schilders verspreidden vervolgens de dada-ideeën naar Berlijn, New York, Parijs, Antwerpen en, in 1923, Drachten.

Tijdens Noorderzon klinken in de Literaturia-container echo's van de taalexperimenten die door dada bekend zijn geworden. Zo vertolkt de Vlaamse 'communicatie-expert' Fran Bambust haar interpretatie van het in 1952 gepubliceerde nonsensicale-dadaïstische klankgedicht Oote van Jan Hanlo. Die de klassieker uit de Nederlandse poëzie zelf ooit een 'tussen-ding' noemde: ‘geen woorden en geen muziek, geen zang en geen dictie, alleen maar articulatie’.

Op initiatief van Harry van Haaster en Hanneke Lagerberg uit Houwerzijl wordt tijdens Noorderzon het boekje Ode aan Oote gepresenteerd met bijdragen van onder anderen Hanlo-biograaf Hans Renders en de dichters Wiel Kusters, John Schoorl en Ezra de Haan. Daarnaast wordt in de container een film vertoond met een jazzversie van het klankgedicht, speciaal voor Ode aan Oote geschreven door de Amerikaanse pianist Justin Binek.

Bijzonder is ook de komst van geluidskunstenaar Jaap Blonk naar Noorderzon. Hoewel Blonk veel terreinen bestrijkt – een dag later treedt hij op tijdens de Zomer Jazz Fietstour – brengt hij op Noorderzon een speciaal dada-programma met naast dada-gedichten ook poëzie van de nonsense-dichter Christian Morgenstern en de futuristen Velimir Khlebnikov en Tommaso Marinetti.

De kern van Blonks optreden wordt gevormd door een deel uit de Ursonate van Kurt Schwitters, de man die samen met Theo van Doesburg het dadaïsme in Nederland introduceerde. Het was Schwitters die in 1923 tegen betaling van één gulden in Drachten het publiek kennis liet maken met nieuwe kunst en nieuwe ideeën. Zoemend, met wilde armgebaren: ‘Fümms bö wö tää Uu, pögiff, kwii Ee./ Ooooooooooooooooooooooooooooooo’.

Over het waarom van deze ‘grappige en ontluisterende zaken’ is de afgelopen honderd jaar veel gediscussieerd. Sommigen zien dada als antibeweging, als logische reactie op de waanzin en onzin van alledag. Anderen wijzen op de vrijheid die dada creëerde: innovatieve mogelijkheden voor toekomstige generaties kunstenaars. Om uit Oote van Jan Hanlo te citeren: ‘Et cetera’.

Literaturia, het literair programma van festival Noorderzon in Groningen, start 19 augustus met Hagar Peeters. 100 jaar Dada. Ode aan Oote met Fran Bambust en Justin Binek en het Dada-optreden van Jaap Blonk is 26 augustus. Zie ook http://literaturia.blogspot.nl/

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.