Wijnand van der Sanden

Archeoloog Wijnand van der Sanden gaat met pensioen: Ik ben echt een Drent geworden

Wijnand van der Sanden Foto: M.C.J. van Wierst

Wijnand van der Sanden (Geldrop, 1953) is na een loopbaan van 33 jaar als provinciaal archeoloog van Drenthe en conservator van het Drents Museum met pensioen gegaan. ,,Ik wil graag nieuw onderzoek doen naar het meisje van Yde.”

Zijn afscheid is uitgesteld, zoals zoveel. Als het goed is, krijgt archeoloog en conservator Wijnand van der Sanden in het post-coronatijdperk een congres en afscheidsreceptie aangeboden. Wanneer? Onbekend. En volgend jaar keert hij even terug in het Drents Museum, als de expositie In de ban van de Ararat – Schatten uit het oude Armenië daar alsnog te zien is. Met de nadruk op ‘als’.

,,Alles is voorbereid”, zegt Van der Sanden. ,,Het boek over Armenië ligt digitaal op de plank, de vitrineteksten zijn klaar, het ontwerp. De bruiklenen moeten alleen nog hierheen komen.” En dat is precies de kwestie. Niemand weet of de expositie, die een jaar werd uitgesteld vanwege de coronacrisis, volgend jaar april wel door kan gaan. ,,Het is onzeker hoe het verder gaat in de museumwereld met de grotere tentoonstellingen. Sommigen denken zelfs dat de tijd van de blockbusters voorbij is. Ik hoop het niet, want de grote tentoonstellingen hebben veel bijgedragen aan ons huidige imago.”

Van der Sanden (1953) hoeft zich er niet meer druk om te maken. Hij heeft tijdens zijn loopbaan genoeg veranderingen meegemaakt. Toen hij in 1987 in dienst trad van het Drents Museum was een van zijn eerste officiële taken het bijwonen van de crematie van Tjerk Vermaning. ,,Bij mijn aanstelling kreeg ik van de provincie, waar het museum toen onder viel, een spreekverbod over Vermaning.” Met de expositie die hij 2018 over de omstreden amateurarcheoloog maakte, werd voor eens en voor altijd duidelijkheid geschapen.

Overenthousiaste amateurarcheologen

Tijdens zijn werkzaamheden – eerst voor het museum en vanaf 1997 als provinciaal archeoloog – kreeg Van der Sanden vaker te maken met oplichters, fantasten en overenthousiaste amateurarcheologen. Steeds weer legde hij geduldig uit wat er niet deugde aan de vondsten of de particuliere theorietjes waar sommigen hun levenswerk van maken. Toen in 2002 kunstenaars in zwerfkeien prehistorische kunst zagen, sprak hij de onsterfelijke woorden: ‘In de wolken kun je ook allerlei figuren herkennen, maar dat maakt ze nog niet tot cultuur-historisch erfgoed.’

Een beetje moedeloos werd hij er soms wel van. ,,Er zit niet veel vooruitgang in, want dit soort mensen is niet voor rede vatbaar. Het beste zou zijn: negeren. Het is funest om ze steeds maar weer een podium te geven, want er blijft altijd wat van hangen.” Zoals het verhaal over een stad op de Hondsrug, Hunsow, dat steeds weer opduikt. ,,Onzin, is geen enkele aanwijzing voor.” Het is schadelijk voor de archeologie. ,,De mensen die Vermanings vondsten bleven verdedigen, hebben 50 jaar lang de aandacht afgeleid.” Aandacht die ten koste ging van al dat moois dat zijn vakgebied te bieden heeft.

Hoogtepunten

Gevraagd naar zijn hoogtepunten, noemt Van der Sanden als eerste zijn onderzoek naar de veenlijken. ,,Die vormden een nog onontgonnen terrein toen ik naar Assen kwam.” In 1990 promoveerde hij op de veenlijken en in 1994 schreef hij een boek over het meisje van Yde, het bekendste Drentse veenlijk. ,,Ik wil graag nieuw onderzoek doen naar het meisje van Yde. Opnieuw naar binnen kijken met de nieuwste technieken. Isotopenonderzoek bijvoorbeeld, om meer over de herkomst te weten te komen. We gaan er vanuit dat ze uit de buurt komt, maar dat is niet meer dan een aanname.”

Hij is niet van plan stil te zitten na zijn pensionering. ,,Misschien komt er een nieuw boek over het meisje van Yde. Ik wil ook nog eens duiken in de periode van 50 voor tot 50 na Christus, de tijd van het meisje van Yde, het paar van Weerdinge en de Valtherbrug. Zuid-Nederland werd langzaam maar zeker opgenomen in het Romeinse rijk. Het was een periode van enorme onrust. Dat moet invloed hebben gehad op het leven hier.” Ook staat onderzoek op stapel naar veenlijken in Europa. ,,Een nieuw overzicht dat ik wil verweven met onderzoek naar de Duitse veenlijkonderzoeker Alfred Dieck. Ook zo iemand die van alles uit zijn duim heeft gezogen, maar dan op Europese schaal.”

Gedachten ordenen en op papier zetten

We gaan nog veel van hem lezen, als het aan Van der Sanden ligt. ,,Ik heb altijd veel geschreven. Dat vind ik een de mooiste activiteiten als archeoloog: je gedachten ordenen en het dan begrijpelijk op papier zetten.” Een andere piek in zijn loopbaan vindt hij dan ook het schrijven van Geschiedenis van Drenthe – Een archeologisch perspectief , dat in 2018 verscheen. ,,Daarin kon ik alles wat sinds het vorige overzichtswerk, uit 1985, was veranderd, nog eens tegen het licht houden.”

In feite kwam het erop neer dat hij zijn hele werkzame leven in Drenthe langs kon gaan. ,,Het viel keurig samen. En er is in mijn tijd veel veranderd in de archeologie, vooral door het Verdrag van Malta.” In 1992 besloot de EU om het cultureel erfgoed dat nog in de bodem zat beter te beschermen. ,,Het duurde tot 2007 voor er ook wetgeving was. Tot die tijd moesten we als missionarissen opereren om ‘verstoorders’ alvast in de geest van de aankomende wet te laten handelen. Dat heeft belangrijk nieuw onderzoek gegenereerd.”

Ik ben echt een Drent geworden

De grootste expositie die hij tijdens zijn loopbaan maakte, was die over veenlijken in het Deense Silkeborg, in 1996. ,,Het Drents Museum had er het geld niet voor, dus toen ben ik even uitgeleend. Zoals ik de laatste jaren door de provincie ben gedetacheerd bij het Drents Museum.” Een ander hoogtepunt is voor Van der Sanden het verwerven, voor het Drents Museum, van de goudschat van Zeegse: 47 gouden munten uit de vroege middeleeuwen, die in 2014 werden gevonden.

Dat hij Brabander is van geboorte, is nog altijd goed te horen aan zijn tongval. ,,Ik kom uit Geldrop, waar ik tot mijn zeventiende heb gewoond. Mijn interesse in archeologie werd gewekt toen een van mijn klasgenoten een neolithische, geslepen stenen bijl meenam die zijn vader op een akker had gevonden. Ik was een jaar of 10.” Hij struinde akkers af en ontwikkelde een fascinatie voor de steentijd, maar kwam door zijn studies in Nijmegen en Groningen uit bij latere perioden.

Het bracht hem, na een tussenstop van enkele jaren aan de Universiteit Leiden, in 1987 naar Assen. ,,Ik prijs mezelf gelukkig dat ik in Drenthe ben beland”, zegt Van der Sanden, die in Eexterveenschekanaal woont. ,,Door mijn werk ben ik zeer verknocht geraakt aan de provincie en haar verleden. Dat laatste zorgt ook voor een band met het huidige Drenthe. Ik ben echt een Drent geworden.” En hij blijft onderzoek doen naar Drentse zaken.

Laatste hoogtepunt

Naast de veenlijken heeft hij ook andere onderwerpen in het vizier, zoals dominee Johan Picardt. ,,Die schreef in 1660 Antiquiteiten , het eerste geschiedenisboek van Drenthe. Hij nam de Bijbel als richtsnoer, maar is ook het veld in geweest. Picardt is de eerste die systematisch aandacht heeft besteed aan Celtic fields en ook aan grafheuvels, die hij in verband bracht met witte wieven. Het boek bevat ook heel bijzondere platen van hunebedbouwers.”

Het is vooral de receptiegeschiedenis van Antiquiteiten die Van der Sanden fascineert. ,,Het boek is over de hele wereld verspreid. Ik heb zelf een exemplaar met een rijtje namen van vorige eigenaars uit de negentiende eeuw. Door een ‘stamboom’ te maken van de bezitters van verschillende exemplaren, kun je meer te weten komen over de lotgevallen van dat boek.”

De expositie over Armenië beschouwt Van der Sanden als het laatste hoogtepunt uit zijn loopbaan. ,,Omdat het zo’n compleet nieuw onderwerp voor mij was. Ik was eigenlijk naar het Drents Museum gehaald voor een grote expositie over de trechterbekercultuur. Dat is anders gelopen. Eerst kwam de tentoonstelling over Tjerk Vermaning er tussendoor, en toen kwam Armenië. Ik had dat voor geen goud willen missen. Het heeft voor mij nieuwe vensters in mijn vakgebied geopend.” En nu maar hopen dat de expositie er ook daadwerkelijk komt.

menu