Componist Jacob ter Veldhuis laat het KCO de grote vragen van alle tijden stellen. Foto: Jakob van Vliet

Concertgebouworkest speelt stuk van Groningse componist Jacob ter Veldhuis: ‘De eerste keer wil ik het liefst alleen zijn’

Componist Jacob ter Veldhuis laat het KCO de grote vragen van alle tijden stellen. Foto: Jakob van Vliet

De Groningse componist Jacob ter Veldhuis (alias JacobTV) schreef een nieuw stuk voor het KCO, getiteld WHO, WHAT, WHERE, WHEN, WHY? ,,Dit zijn de vijf kernvragen van deze tijd.”

Telefoontje van het Concertgebouworkest. Of hij een kort stuk voor het Koninklijk Concertgebouworkest wilde schrijven. ‘Wanneer moet het af zijn’, vroeg hij. Snel, was het antwoord. Componist Jacob ter Veldhuis (Westerlee, 1951) die internationaal bekend is onder de naam JacobTV , zei uiteraard geen nee. Als het KCO je om een stuk vraagt, ga je aan de slag.

Beethovens Eroica na JacobTV

Vanavond zal het stuk, dat hij WHO, WHAT, WHERE, WHEN, WHY? doopte (met opvallende kapitalen) voor het eerst klinken, onder leiding van de Franse dirigent François-Xavier Roth. Na Ter Veldhuis’ première volgt Beethovens Derde symfonie , de Eroica . No pressure verder.

Hoe is het voor een componist als hij voor het allereerst een nieuw werk in de zaal hoort bij de eerste repetitie?

Ter Veldhuis: ,,Het is niet te doen. Ik moet altijd denken aan Buster Keatons uitspraak: ‘There’s always a certain amount of guess’. Keaton was een van de grootheden van de stille film, maar ook hij kon pas in de bioscoop zien of wat hij gemaakt had ‘werkte’. Of de mensen lachten. Ik weet pas écht of het is wat ik me had voorgesteld als ik het hoor. Dat is in al die jaren - ik ben nu 68 - nog steeds niet veranderd. Sterker nog, ik ging vanmorgen zoals elke ochtend een eindje rennen in het bos, en toen dacht ik: met welk recht durf ik me eigenlijk een componist te noemen? Dat mag je een gebrek aan zelfvertrouwen noemen, maar hebben ten diepste niet alle kunstenaars dit?”

‘Muziek is zo veel complexer dan taal’

Zo’n allereerste repetitie is ook een aanslag op het gemoed, omdat de componist op zo’n moment alles moet loslaten. Het werk is gedaan. Het is nu aan de dirigent en het orkest. ,,Die afhankelijkheid van de interactie met andere mensen blijft een gek gevoel, want als componist wil je alles controleren. Dat is tijdens het werkproces zelfs waar het allemaal om draait. Muziek is ook zo veel complexer dan taal met die 26 letters.”

En hoe voelt de allereerste confrontatie met de klanken die je zelf hebt bedacht?

,,Ik wil op dat moment het liefst alleen zijn. Het is zoiets intiems. Mijn stuk begint heel teer en melancholiek, een sfeer die heel ruw wordt onderbroken door geweld, een beetje à la Charles Ives. Je weet natuurlijk wat er komt, want je hebt het zelf geschreven, maar toch werd ik overvallen door hoe verschrikkelijk mooi de strijkers het speelden. Op hun eerste dag na de vakantie produceerden ze meteen dat goddelijke geluid.”

Bent u dan ontroerd?

,,Zeker. En dat gaat dan niet eens om mijn stuk, maar domweg om de schoonheid van de klank.”

En zit u gierend van de zenuwen in uw stoel?

,,Dat had ik toen ik dertig was, maar nu niet meer. Mijn eerste orkestervaring was nogal confronterend. Het ging om het Noordelijk Filharmonisch Orkest uit Groningen, dat veel later zou fuseren met het Frysk Orkest tot het NNO, het Noord Nederlands Orkest. Ze gingen mijn Eerste symfonie spelen. De aanvoerder van de celli komt naar mij toe en zegt: ‘U bent de componist? Ik moet dit straks spelen, zou u het even voor mij kunnen zingen?’ Ik antwoordde dat ik dat niet kon.”

‘Jonge componisten krijgen die kansen niet meer’

,,Toen zei hij: ‘Als jij dit niet kunt zingen, hoe verwacht je dan dat wij dit straks spelen?’ Dat was natuurlijk heel gemeen, maar achteraf, nu, denk ik dat hij gelijk had. Je schreef in die tijd, veertig jaar geleden, nou eenmaal vaak onspeelbare dingen. Ik had ook nog geen enkele ervaring met een orkest. Als beginnende componist is het essentieel dat je je stukken hoort, want alleen zo kom je verder. Dat is iets wat me aan de huidige tijd grote zorgen baart, want jonge componisten krijgen die kansen helemaal niet meer. Ik ben daar erg somber over.”

De titel ‘WHO, WHAT, WHERE, WHEN, WHY?’ is, zoals vaker bij u, nogal opvallend.

,,Het zijn de grote vragen van deze tijd. Van alle tijden zelfs. Aristoteles stelde ze al. En die vijf W’s zijn de essentie van de verslaggeving. We leven in een tijd met veel vragen. Ik heb op een abstracte manier willen inhaken op de politiek, corona, Black Lives Matter en het feit dat er standbeelden worden omgetrokken, zoals Beethoven dat in feite met zijn Eroica ook al deed. Hij wilde die symfonie immers opdragen aan Napoleon, tot die zichzelf tot keizer kroonde.”

Hoe lang ben u ermee bezig geweest?

,,Ik heb de noten in iets meer dan vier weken geschreven. Over het bedenken van de titel heb ik een stuk langer gedaan, haha. Snapshot , heb ik ook nog aan gedacht, want het is een snapshot van een snel veranderende wereld waar niemand nog iets van snapt. Daar hoort wanhoop bij, maar ik geloof toch dat in de muziek de hoop prevaleert.”

Het KCO o.l.v. François-Xavier Roth speelt donderdag 20 augustus en zondag 23 augustus de werken van JacobTV en Beethoven in het Concertgebouw in Amsterdam.

menu