De kapokboom en de goden

De kapokboom was voor de Maya's en veel andere Meso-Amerikaanse beschavingen een heilige boom. Hij stond voor hen symbool voor – en viel samen met – het universum.

De kapokboom of ceiba, zoals hij ook wel wordt genoemd (naar zijn Latijnse naam Ceiba pentandra), verbond de onderwereld (Xibalba) met de hemel, waartussen zich de menselijke leefwereld bevond en de vier windrichtingen. De boom is vandaag de dag nog steeds de nationale boom van Guatemala.

De stalagtieten in de onderaardse grotten werden door de Maya's beschouwd als de wortels van de kapokboom en de kroon van de boom symboliseerde de plek waar de hemelgoden leefden. Het was de eerste boom die werd geschapen en hij droeg als het ware de wereld. 

De wereld was voor de Maya's bij de schepping – die volgens de Maya-kalender plaatsvond op 11 augustus 3114 voor Christus – uit chaos getransformeerd tot een geordend geheel, waarin alles zijn plaats had en zou houden als mensen zich juist bleven gedragen. Daarvoor waren offers en rituelen nodig, die in hoge mate bepaald werden door de kalender (zie ook 'De kalendermensen'). 

Heer van de Duisternis
De schepping was voor de Maya's overigens niet het begin van de tijd. Zo is er een koningsdynastie bekend, die beweerde dat ze al 896.000 jaar aan de macht was. Het begin van de tijd ging dan ook oneindig ver terug voor de Maya's. Voor de schepping regeerde de Heer van de Duisternis, een god wiens precieze naam nog niet is ontcijferd. In de Maya-iconografie wordt hij vaak afgebeeld als een tandeloze oude man met een sigaar in zijn mond die woonde in de onderwereld, omringd door mooie, jonge vrouwen die hem cacaodrank serveerden.

De Heer van de Duisternis hield de maïsgod en de cacaogod gevangen, die zozeer op elkaar lijken in de Maya-kunst dat ze wellicht twee gedaantes van een en dezelfde godheid waren. Na hun bevrijding uit de onderwereld door de godentweeling Junajpu en Xbalanque – een gebeurtenis die in het beroemde balspel wordt nagebootst – stegen ze op naar de mensenwereld.

Zo kregen de mensen maïs en cacao tot hun beschikking, die voor de Maya's de belangrijkste gewassen waren. De scheppingsgod Itzamnaaj vond het schrift en de kalender uit en ook de maan- en zonnegod verschenen op het toneel, die ook wel gezien worden als nieuwe verschijningsvormen van de tweeling Junajpu en Xbalanque.

Stalagtieten werden door de Maya's beschouwd als de wortels van de kapokboom.

De mythologische kosmos viel voor de Maya's samen met de concrete wereld waarin zij leefden. Alle materie was voor hen levend, inclusief de gebouwen die ze zelf oprichten. In die denkwereld kon de kapokboom moeiteloos tot symbool van het universum worden, al is symbool hier waarschijnlijk niet de goede term. Boom en universum vielen eenvoudigweg samen voor de Maya's, zoals een tempel tijdens een ritueel kon transformeren tot maïsberg. 

Uiteindelijk viel de wereld als geheel voor de Maya's samen met een alomvattende goddelijkheid, die k'uh werd genoemd en waarvan de afzonderlijke goden onderdelen waren. Het godsbeeld van de Maya's was dan ook heel anders dan wat wij gewend zijn. De goden waren niet vastomlijnd, maar konden elk voor zich concrete aspecten van de wereld of bepaalde functies belichamen. 

Zo konden hemelgoden zich manifesteren in vogels, vielen aardse godheden samen met maïs, slangen of vissen, terwijl nachtdieren gezien werden als boodschappers uit de onderwereld. Een godheid bestond vaak uit meerdere verschillende gestalten. Alles hing met elkaar samen en was heilig voor de Maya's en een tegenstelling als natuur versus cultuur bestond niet in hun denkwereld.

Samenspel
Het aantal goden was in principe ontelbaar groot, al wordt in inscripties het getal 8000 genoemd. Maar dat is waarschijnlijk een metafoor voor ‘oneindig'. De menselijke wereld en de kosmos bestonden uit hun samenspel, waarbij bijvoorbeeld de maïsgod afhankelijk was van de regengod Chaak en de zonnegod die licht en warmte schonk. De zonnegod daalde op zijn beurt ‘s nachts af vanuit de hemel in de onderwereld waar hij transformeerde tot de jaguargod.

Schildering met hiërogliefen.

Het leven van de mensen draaide erom de goden tevreden te houden, zodat het evenwicht in de kosmos (de k'ex) gehandhaafd zou blijven. Dat was de taak van de koningen, die verantwoordelijk waren voor de rituelen en offers waarmee de mensen in contact stonden met de goden.

Alles wat gezegd wordt over de mythologie van de Maya's is overigens hoogst speculatief en dat geldt ook voor het verhaal hierboven. Vergeleken met bijvoorbeeld de Griekse mythologie, beschikken we nauwelijks over eigentijdse, geschreven bronnen. Uit de hoogtijdagen van de Maya-beschaving (250-900 na Christus) zijn alleen verspreide afbeeldingen en inscripties voorhanden, terwijl uit de postklassieke periode in totaal vier codexen bewaard zijn gebleven.

Maya-bijbel
De informatie die daaruit kan worden afgeleid, wordt veelal geïnterpreteerd vanuit de verhalen die zijn opgetekend in de Popol Vuh. Dat geschrift – dat wel de Maya-bijbel wordt genoemd – is echter een geschrift dat dateert uit de zestiende eeuw, toen de klassieke Maya-beschaving al eeuwenlang was verdwenen en de Spanjaarden al aanwezig waren in Midden-Amerika.

Het boek is (vermoedelijk) opgesteld door leden uit de elite van het K'iche'-volk, een Maya-groep uit het hoogland van Guatemala, dat in de klassieke periode een marginale rol speelde. De Popol Vuh is overgeleverd in een tweetalig afschrift (in het Spaans en het K'iche) dat de Dominicaanse pater Francisco Ximénez ergens begin 1700 van de tekst maakte, waarbij onduidelijk is of en in hoeverre hij katholieke elementen heeft toegevoegd aan het origineel.

Toch is de Popol Vuh, dat de mythologische geschiedenis van de K'iche' beschrijft vanaf het begin van de wereld, de belangrijkste bron die we hebben voor de mythologie en religieuze opvattingen van de Maya's. Wetenschappelijk gezien is dat een wankele basis om stellige uitspraken te doen over het wereldbeeld van de oude Maya's.

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.