Sprezzatura: het Drents Museum verruimt de blik met verborgen Italiaanse schatten uit de negentiende eeuw

Na een succesvolle reeks archeologietentoonstellingen pakt het Drents Museum in Assen uit met schilderkunst. Vanaf zondag te zien: Sprezzatura, Italiaanse schilderijen uit de negentiende eeuw.

Wie aan schilderkunst uit Italië denkt, denkt aan Sandro Botticelli, Leonardo da Vinci en Titiaan – meesters van de renaissance. Jaarlijks lokken deze beroemdheden miljoenen bezoekers naar musea in Milaan, Florence, Rome en andere steden. De aantrekkingskracht van hun werk is zo groot dat de latere Italiaanse schilderkunst makkelijk over het hoofd kan worden gezien.

Blik verruimen

Met de tentoonstelling Sprezzatura wil het Drents Museum de blik verruimen. Daartoe worden vanaf zondag in Assen 72 schilderijen getoond van schilders die in de tweede helft van de negentiende eeuw in Italië actief waren. Grofweg werkten ze tussen de Italiaanse eenwording in 1861 en het ontstaan van het futurisme, de kunststroming van de dynamiek, de technologie, de jeugd en het geweld van na 1910.

De rondedans (circa 1906), Giuseppe Pelliza

Dat in de Drentse hoofdstad wordt uitgepakt met Italiaanse schilderkunst staat niet op zich, vertelt Willemijn Lindenhovius, conservator en samensteller van Sprezzatura. ,,Ons museum beschikt over een grote collectie Nederlandse kunst die is gemaakt rond 1900. Met deze tentoonstelling willen we laten zien hoe de kunst uit deze periode zich in andere landen heeft ontwikkeld. Op die manier krijgt de museumbezoeker een breder perspectief.”

The Glasgow Boys

Eerder stelde Lindenhovius vanuit hetzelfde idee een tentoonstelling samen met kunst uit Schotland, The Glasgow Boys in 2016. Ook toen ging het om schilderijen die zelden in Nederland worden getoond. In 2017 volgde in Assen de expositie Peredvizhniki met schilderijen uit het Rusland van de laatste tsaren, allemaal afkomstig uit het Russisch Staatsmuseum in Sint-Petersburg.

Ging het bij de Schotten en de Russen om werk van twee min of meer samenhangende schildersgroepen, in het geval van de Italianen is minder sprake van eenheid. Sprezzatura laat een ontwikkeling in de tijd zien die op verschillende plaatsen onder verschillende omstandigheden dankzij verschillende kunstenaars heeft plaats gevonden. Lindenhovius deed daarvoor zaken met veertien verschillende musea. (Tekst gaat verder onder het kader)

Virtuoos of arrogant?

De tentoontellingstitel Sprezzatura is afkomstig uit het boek De ideale hoveling van Baldassare Castiglione uit 1528. Deze Venetiaanse schrijver gebruikt het in zijn etiquette-boek als omschrijving van eigenschappen waarover een hoveling moet beschikken: slim, gevat, grappig, maar ook berekenend en sluw. In Assen verwijst sprezzatura naar virtuositeit, schijnbaar gemak en een losse manier van schilderen. Uit onderzoek door het Drents Museum blijkt dat het woord niet overal dezelfde associaties oproept. Waar het in Nederland door Italië-kenners wordt opgevat als sprankelend, denken Italianen bij sprezzatura eerder aan arrogant, neerbuigend en gemakzuchtig.

Eén daarvan is de Galleria d’Arte Moderna (GAM) in Milaan, gevestigd in een paleis uit de achttiende eeuw dat bijna honderd jaar dienst doet als museum. In de vaste collectie bevinden zich werken van Picasso, Gauguin, Manet en Cézanne. Ook is er een Van Gogh uit 1888: Bretonse vrouwen en kinderen. De basis van het GAM wordt echter gevormd door hun Italiaanse tijdgenoten.

Buitenlandse musea

,,Als wij uit het buitenland een verzoek krijgen om werk uit te lenen, gaat het vrijwel nooit om onze Italianen”, vertelt hoofdconservator Paola Zatti tijdens een bezoek van een Drentse delegatie aan Milaan. ,,Waarom dat is, weet ik niet goed. Misschien maken we te weinig duidelijk wat wij in huis hebben. Misschien zijn buitenlandse musea nog te weinig op de hoogte van wat hier in de negentiende eeuw is gemaakt. De tentoonstelling in Assen biedt een kans dat te veranderen.”

De Italiaanse negentiende eeuw zit vol verborgen schatten, meent Lindenhovius. Om een aantal van deze schatten naar Drenthe te halen, klopte de conservator aan bij Giovanna Ginex uit Milaan, al veertig jaar zelfstandig specialist Italiaanse kunst uit de negentiende eeuw. Eerder werkte Ginex mee aan museale tentoonstellingen in New York, Berlijn en Londen.

Een van de hoofddoelen is mensen te raken met kwaliteit en schoonheid

,,Het bijzondere aan de kunst uit de periode 1861 – 1910 is dat het vertelt over thema’s en kunststijlen én over de complexe geschiedenis van Italië”, duidt Ginex. ,,Over dit onderwerp is onvoldoende bekend in Nederland. Ondanks de relatie van Nederland met Italië en ondanks de contacten in de negentiende eeuw tussen schilders, kunsthandelaren en kunstcritici.’’

Het GAM leent vijf schilderijen aan het Drents Museum: van Alberto Martini, Plinio Nomellini, Giuseppe Pellizza en twee van Tranquillo Cremona. Geen namen die bij een groot publiek in Nederland alarmbellen doen afgaan. ,,Over de kwaliteit van hun werk zegt dat niets”, reageert conservator Zatti, nauwelijks van haar stuk gebracht. ,,Ook schilders die niet bij iedereen bekend zijn, kunnen fantastische dingen maken.” (Tekst gaat verder onder de foto)

Een ontmoeting (detail, 1880), Giacomo Favrettoi

Eenwording

Sprezzatura opent met schilderijen die vertellen over de Italiaanse eenwording en welke impact de zogenaamde wederopstanding (il risorgimento) op de kunst heeft gehad. Voor het begrip: voor 1861 was Italië een lappendeken aan koninkrijken, hertogdommen en regio’s waarbinnen verschillende politieke stromingen – liberalen, monarchisten – aan het langste eind probeerden te trekken.

Pas na een reeks oorlogen kon onder koning Victor Emanuel II het rijk worden gevormd dat we nu kennen als de republiek Italië. ,,Vanaf dat moment begon een centrale overheid met het stimuleren van een nationale schilderkunst”, schetst Ginex. ,,Ze deden aankopen voor nationale musea en organiseerden wedstrijden voor Italiaanse kunst: schilderijen over de gemeenschappelijke geschiedenis en de strijd die aan de eenwording vooraf was gegaan.”

Leren lezen (detail, 1906), Plinio Nomellini

De tentoonstelling in Assen laat zien hoe het ideaal van de regering anders uitpakte. ,,Je ziet sommige schilders enthousiast proberen iets nieuws te maken. Maar je ziet ook kunstenaars die gewoon in hun eigen straatje bleven werken’’, duidt Lindenhovius. ,,Het creëren van een nationale kunst is eigenlijk onbegonnen werk. Kunstenaars zijn per definitie vrijdenkers en laten zich niet zomaar iets opdringen.”

Sprezzatura toont reacties op dromen, idealen en verschillende opvattingen over de werkelijkheid. Sommige schilderijen gaan over de natievorming, zoals Volksstemming op het Romeinse platteland. Annexatie van Abruzzo van Enrico Gamba en een schilderij van Gerolamo Induno waarop de grondlegger van Italië, generaal Giuseppe Garibaldi, hulp krijgt van vrijwilligers.

Andere werken vertellen over de maatschappelijke misstanden van anderhalve eeuw geleden. I poveri sui gradini del convento dell’Aracoeli a Roma van Federico Zandomeneghi laat bijvoorbeeld een groep bedelaars zien in Rome, weliswaar de hoofdstad, maar niet de plek waar het meeste belastinggeld werd besteed. De nieuwe regering gaf het liever uit aan een poging om van Ethiopië een Italiaanse kolonie te maken.

Er zijn schilderijen met invloeden van internationale kunststromingen, zoals van Giovanni Segantini die in het buitenland naam maakte als impressionist. Maar ook werken die naar de klassieke oudheid verwijzen, zoals het Alma Tadema-achtige Il bagno pompeiano van Domenico Morelli of waarin elementen terugkeren van de vroege renaissance en de barok zoals Girotondo van Guiseppe Pelizza.

Zoetigheid

Romantiek, naturalisme, sociaal realisme, divisionisme, symbolisme – van alles komt voorbij in Assen. Zelfs onvervalste zoetigheid, zoals op Fanciulla sulla roccia a Sorrento van Filippo Pallizi uit 1871. Op deze blikvanger van de tentoonstelling ligt een meisje dromerig op een rots. ,,We willen niet een historische tentoonstelling maken, de focus is gericht op de schilderijen”, legt Lindenhovius uit. ,,Een van de hoofddoelen is mensen te raken met kwaliteit en schoonheid.”

In Bed (olie op canvas)), Federigo Zandomeneghi (1841-1917))

Speciale aandacht gaat uit naar de macchiaioli, een vanuit Florence opererende kunstbeweging waarvan een aantal leden heeft meegevochten om Italië tot een eenheidsstaat te maken. Hun manier van schilderen doet denken aan de impressionisten, maar oogt grimmiger. Ook de macchiaioli – vrij vertaald vlekkenmakers – probeerden, het liefst in de buitenlucht, natuurlijk licht en natuurlijke kleuren te schilderen.

,,Het ging de Italiaanse schilders in die tijd niet alleen om patriottische ideeën, om politieke hoop en maatschappelijke vooruitgang”, vertelt Lindenhovius. ,,Het ging ze ook om geloof in de empirische wetenschap. Ze ontwikkelden een wetenschappelijke kijk op licht en kleur. Dat kun je soms terugzien in hun landschappen.”

Na de macchiaioli volgt de tentoonstelling in Assen drie lijnen: sociaal-kritische schilderkunst, schilderijen die objectieve weergave van de alledaagse werkelijkheid voorstaan en kunst die zich ontwikkelt van romantisch-decadent tot uiteindelijk symbolistisch.

De kritiek komt tot uiting in een schilderij uit 1893 van Emilio Longoni: een kromgebogen man bij een raam van een café in Milaan waarachter een echtpaar zit te eten. Meer objectief ingestelde schilders zijn Fontanesi, van wie een landschap uit 1880 is geselecteerd, en Giacomo Favretto van wie een badtafereel uit 1884 wordt getoond.

Vlucht

Het Italiaans symbolisme wordt vertegenwoordigd door Giuseppe Pellizza, Plinio Nomellini en Gaetano Previati. ,,Bij sommige Italianen is de keuze voor het symbolisme een vlucht uit de harde werkelijkheid”, vertelt Lindenhovius. ,,Dat is niet typisch Italiaans. Je ziet het rond 1900 in veel meer Europese landen. Het is de tijdgeest.”

Previati is maker van Maternità, in de ogen van kenner Ginex een hoogtepunt op de tentoonstelling. ,,Een enorm meesterwerk. Voor het eerst geëxposeerd tijdens een expositie met divisionistische schilderkunst in Milaan 1891, geschilderd door een van de meest innovatieve en relevante kunstenaars uit die tijd.”

Romantiek, naturalisme, sociaal, realisme, divisionisme, symbolisme, van alles komt voorbij

Opvallende naam is die van Antonio Mancini (1852 – 1930), een van de meest bekende Italiaanse schilders uit de negentiende eeuw. Al op 18-jarige leeftijd boekte hij succes in Parijs, later kwam hij in contact met en onder invloed van Degas en Manet. Topstuk van Mancini in Assen is een groot zelfportret in zijn atelier, gemaakt tussen 1875 en 1878 en afkomstig uit het Palazzo Pitti in Florence.

Op een iets ouder zelfportret is Mancini getooid met een merkwaardig hoofddeksel, het lijkt een rieten mandje. Het werk dateert van 1883, uit een periode dat de kunstenaar aan depressies leed en vervolgens aan lager wal raakte. Later ging Mancini samenwonen met een vrouw die de kost verdiende als model en prostituee – dat de gedachten vanzelf richting Van Gogh gaan geeft niets.

Onder anderen Hendrik Willem Mesdag bekommerde zich om Mancini. De in Groningen geboren schilder en kunsthandelaar kocht gedurende twintig jaar meer dan honderd werken van de Italiaanse schilder en verkocht vervolgens een groot aantal weer door. Van de zes schilderijen die in Assen worden getoond zijn er twee afkomstig uit de Mesdag Collectie in Den Haag.

Sprezzatura eindigt in 1913 met Begrafenis van een maagd, een symbolistisch schilderij van Gaetano Previati. Dat is opmerkelijk, zo maagdelijk was Italië niet meer. De actuele kunst was dankzij de publicatie van het futuristisch manifest van Filippo Marinetti in 1909 in de ban geraakt van geheel nieuwe ideeën. ,,Je moet ergens een punt zetten”, zegt Lindenhovius. ,,Het futurisme heeft prachtige schilderijen opgeleverd, maar is veel meer van de 20ste eeuw.”

Het gaat in Assen om wat daarvoor in Italië gebeurde, om de lange negentiende eeuw. ,,Het is heel bijzonder dat Italiaanse topcollecties die aan ons willen uitlenen”, zegt Lindenhovius. ,,We bedrijven geen politiek, maar stiekem hoop ik dat door deze tentoonstelling in Nederland meer begrip ontstaat voor een het verleden van een belangrijk Europees land. Want als je iemands verleden kent, begrijp je hem beter.”

Sprezzatura - Vijftig jaar Italiaanse schilderkunst (1860-1910), 2 juni t/m 3 november, Drents Museum Assen, www.drentsmuseum.nl

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.