Filosofie met tanden

Thijs Lijster (Hoogeveen, 1981) is vrijdagavond een van de sprekers op de Nacht van de Filosofie in Groningen. Onlangs verscheen van hem een essaybundel met een radicale kritiek op de hedendaagse cultuur.

Er heeft een opmerkelijk omkering plaatsgevonden in het denken over de wereld, betoogt Thijs Lijster in zijn essaybundel De grote vlucht inwaarts. Waar voorheen de natuur als onveranderlijk werd beschouwd en de cultuur als een zich voortdurend ontwikkelend proces, is nu het omgekeerde het geval. ‘We veronderstellen dat we de natuur in al haar facetten kunnen manipuleren en inzetten; zij wordt eerst en vooral als grondstof beschouwd waarmee wij onze doelen kunnen realiseren’, schrijft hij.

Tegelijkertijd wordt de kapitalistische, neoliberale samenleving als de tijdloze, natuurlijke orde der dingen gepresenteerd. ‘We zien angstig de volgende crisis tegemoet, alsof het een orkaan betreft en niet iets wat door menselijk handelen – of veeleer het gebrek daaraan – veroorzaakt wordt’, schrijft Lijster. ‘We spreken over ‘Europa’ of over ‘immigratie’ alsof het monsters uit de diepte zijn in plaats van sociale constructies. Hoe heeft het zover kunnen komen?’

In de essaybundel die onlangs verscheen, formuleert Lijster – 34 jaar oud en docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen – zijn antwoorden. Het resultaat is een radicale kritiek op de hedendaagse cultuur, die volgens de filosoof in zichzelf gekeerd is, door-en-door individualistisch en volledig verstard. We kunnen ons tegenwoordig, zoals Lijster ergens opmerkt, ‘gemakkelijker het einde van de wereld dan het einde van het kapitalisme voorstellen.’

Zeg het maar: hoe heeft het zover kunnen komen?

,,Ik denk dat er twee belangrijke oorzaken zijn. De neoliberale ideologie laat geen ruimte voor alternatieven voor de manier waarop we de samenleving hebben ingericht. Iedereen die denkt dat het anders kan, wordt weggezet als een dagdromer of luchtfietser. Je moet je neerleggen bij de samenleving zoals die is en als je daar problemen meer hebt, dan ligt dat aan jou en dan moet je jezelf veranderen.’’

,,Daarnaast heeft de filosofie de instrumenten uit handen gegeven om nog over alternatieven na te denken. Als reactie op het failliet van de grote ideologieën heeft het postmodernisme het einde van de grote verhalen afgekondigd. We kunnen niks meer zeker weten. Er is een soort banvloek op de vergezichten gelegd.’’

,,Terwijl de maatschappelijke problemen steeds grootschaliger worden, wordt het denken steeds kleinschaliger. Ik begrijp hoe dat zo gekomen is, maar tegelijkertijd erger ik me aan de tandeloosheid van het denken die dat oplevert. Radicale cultuurkritiek is na het postmodernisme theoretisch gezien misschien niet meer mogelijk, maar politiek gezien is hij hoognodig en noodzakelijk.’’

Wat zijn de belangrijkste punten?

,,We moeten als mensen het heft weer in handen nemen. Laten zien dat we in staat zijn de geschiedenis te maken. Dat het niet een automatisch proces is dat ons overkomt en dat we collectief in staat zijn om dingen te veranderen. Wat ik vooral wil doorbreken, is de vanzelfsprekendheid van het ‘zo doen we het nu eenmaal’ en ‘zo is het nu eenmaal’.’’

,,Dat zie je overal terugkomen. Neem de discussie over de economische crisis. De crisis wordt neergezet als individueel falen van mensen als de Maserati-man of de graaiende bankiers. Terwijl dat oppervlakteproblemen zijn. Er wordt heel erg gekeken naar pragmatische of individuele oplossingen. Er wordt niet nagedacht over wat er op een meer systematisch niveau is misgegaan.’’

De crisis als logisch gevolg van de neoliberale ideologie?

,,Ja, precies. Ik denk dat we voor een groot deel het vermogen zijn kwijtgeraakt om op die manier over problemen na te denken. Mensen zijn heel erg geneigd geraakt om allerlei problemen op zichzelf te betrekken. Neem de milieuproblematiek, waarop mensen reageren door wat korter te gaan douchen of zelf wortels te telen. Heel sympathiek natuurlijk, maar onvoldoende. Als je dergelijke problemen wilt aanpakken, moet je juist zo groot mogelijk denken.’’

,,Of kijk naar de vluchtelingendiscussie. In mijn essay hierover wijs ik op het grote medelijden van mensen die knuffels en slaapzakken inzamelen. Hoe sympathiek ook, daarmee maak je van een politiek probleem een emotioneel probleem. Jouw sympathie voor de ander bepaalt dan of een vluchteling welkom is of niet. Terwijl het, zoals de filosofe Hannah Arendt zegt, bij vluchtelingen niet draait om medelijden, maar om ‘het recht om recht te hebben’. Oftewel: het recht om deel uit te maken van een politieke gemeenschap. Als een vluchteling buiten de wet wordt geplaatst, wordt hij niet meer als volwaardig mens beschouwd.’’

,,Die principiële, politieke discussie zou veel meer gevoerd moeten worden. De emotionele discussie fungeert te vaak als vervanging daarvan. Het leidt af van waar het werkelijk om gaat. Ik vind dat je de problemen zo helder mogelijk en in volle schaal moet erkennen. Pas als je dat doet, besef je dat er echt een radicale stap gezet moet worden.’’

Hoe doe je dat, als er geen grote verhalen meer verteld kunnen worden?

,,Bijvoorbeeld door sterke verhalen te vertellen, een notie die ik ontleen aan cultuurfilosoof René Boomkens. Een sterk verhaal is een verhaal met een zekere retorische kracht dat je ertoe verleidt, of misschien zelfs toe dwingt, om de werkelijkheid op een heel andere manier te bekijken. Een verhaal dat de vanzelfsprekendheid van de samenleving zoals die is in twijfel trekt. Omdat het dominante verhaal zo krachtig is, moet je met minstens zo sterke middelen komen om daar tegenin te gaan. De werkelijkheid een trap onder de kont geven.’’

Maar krijgen je daarmee het neoliberalisme weg? Of moeten we op de Partij voor de Dieren stemmen?

,,Ik pretendeer zeker niet dat ik de antwoorden heb. Maar alleen al het besef dat je moet nadenken over alternatieven is heel belangrijk. In Nederland is de Partij voor de Dieren inderdaad de enige partij die daar überhaupt serieus over nadenkt. Al zie je nu ook met Jesse Klaver bij GroenLinks een besef opkomen dat economische groei misschien niet zaligmakend is. Dat is in de gevestigde politiek al een vrij revolutionair inzicht.’’

,,Het is een eerste stap, die steeds meer gemaakt wordt. Langzamerhand ontstaat het besef bij een groeiende groep mensen dat er echt iets moet gebeuren. Neem zo’n Bernie Sanders. Hij noemt zichzelf hardop socialist, wat in de Verenigde Staten voorheen politieke zelfmoord was. Hij gaat het niet redden, maar hij weet een grote schare aanhangers te mobiliseren. Dat is een teken van hoop.’’

Is er niet een revolutie nodig?

,,Het begint met een denkomslag. Dat is waar ik toe uitnodig. Wat er vervolgens moet gebeuren, zou ik niet durven zeggen. Maar je kunt wel een proces in gang zetten. Een voorbeeld waar ik in mijn boek naar verwijs is het idee van Rutger Bregman over een basisinkomen voor iedereen. Dat is al een denkomslag die een maatschappelijke omslag veroorzaakt. Van het een kun je naar het andere toe.’’

De Nacht van de Filosofie in het Groninger Forum begint vrijdagavond om 20 uur. Lijster geeft om 22.00 uur een lezing. De Nacht is al uitverkocht.

Thijs Lijster, De grote vlucht inwaarts. Essays over cultuur in een onoverzichtelijke wereld. De Bezige Bij, 19,90 euro (309 blz.)

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.