Trudi Klever en Helmert Wiudenberg (achter) repeteren met Maarten Wansink en Paul R. Kooij (voorgrond) voor GAS. Foto Paul Hoes

GAS: een komedie met rauw randje over vijftig jaar gaswinning

Trudi Klever en Helmert Wiudenberg (achter) repeteren met Maarten Wansink en Paul R. Kooij (voorgrond) voor GAS. Foto Paul Hoes

Toneelgroep Jan Vos speelt straks 22 keer de voorstelling GAS in Ten Boer, en daarna ook nog een reeks in Zuidlaren. Geen klaagzang, maar een komedie die meer dan vijftig jaar gaswinning beslaat. Met acteurs van naam, en makers met Gronings/Drentse roots.

Wat was het koud, stormachtig en nat in Ten Boer, in de eerste dagen van deze week. Niet de fijnste omstandigheden om op het open Groningse platteland een mobiel theater te bouwen. Zie met die wind dan zulke grote panelen, die samen de wanden moesten vormen, maar eens stabiel overeind te houden. Het humeur van bouwbaas Karel Kolkman leed er niet zichtbaar onder. Hij had het eindresultaat voor ogen: een mooie speelplek voor een bijzonder project.

Het theater staat er inmiddels, direct achter zorgcentrum Innersdijk. Het wordt ‘bewoond’ door Toneelgroep Jan Vos. Na een voorbereidingsperiode in Utrecht repeteert het gezelschap daar sinds gisteren voor de voorstelling GAS - Het verhaal van een vluchtige bodemschat . Voor wie in zichzelf verzucht: gas, gas, alweer dat gas, moet bedenken dat het gezelschap met acteurs van naam eerder al erg mooie locatievoorstellingen maakte, zoals Mansholt en Koning van het Grasland . Daar gingen in het Noorden enkele duizenden bezoekers heen. Bovendien is GAS geen verhaal met een vingertje. ,,Het is komedie’’, verzekert regisseur Jeroen van den Berg (52). ,,Met wrange kantjes, dat zeker, maar het is komedie.’’

Drie delen

De voorstelling telt straks drie delen. Het eerste speelt in de jaren zestig. Schrijver Tjeerd Bischoff (57): ,,Met de eerste boringen. Toen de mensen dachten rijk te worden door de gasbel.’’ Deel twee gaat over de jaren zeventig. Groningen zuchtte onder fabriekssluitingen. ,,Het is de tijd van de volkscongressen in De Klinker in Winschoten, in de Korenbeurs in Groningen, de tijd van Fré Meis. De mensen eisten een miljard van de baten die het land incasseerde dankzij het gas’’, zegt de schrijver. Het derde deel speelt in het heden, in de tijd van de aardbevingen, van de scheurende huizen, van de angst, van de uitblijvende schadeafhandeling, van het grote traineren en van het geld dat op de verkeerde plekken terecht komt. ,,Verreweg het moeilijkste deel om te schrijven’’, zegt Bischoff.

Als ze een deal wilden sluiten, gingen ze aan iemand snuffelen

Er gebeurt immers altijd wel weer wat nieuws, en ieder heeft zijn eigen werkelijkheid. Na de toegeeflijkheid van minister Wiebes – die later weer minder hard bleek dan gehoopt – en na het kabinetsbesluit dat het in 2030 gebeurd moet zijn met de gaswinning, ging het roer om bij de voorstelling. Die houdt nu op bij 2013 en is, hoewel gebaseerd op historisch onderzoek, theater rondom menselijke beslommeringen, familieverbanden geworden. ,,We noemden het eerst een familiekroniek’’, zegt Jeroen van den Berg. ,,We wilden het daarom graag in de winter spelen. Het voelt als een winterverhaal, met als basis decennia van gebeurtenissen in Hotel Boelens in Hoogezand.’’

Met het echt bestaande Hotel Faber in gedachten? ,,Wel een beetje ja.’’

Geen vergezochte gedachten. Van den Berg komt oorspronkelijk uit Hoogezand. Tjeerd Bischoff uit Eelde. Zakelijk leider Judith Huizing uit Paterswolde. Componist Jaap van Keulen van het gezelschap komt uit Winschoten. De Randstedelijke groep heeft noordelijke roots, wat is terug te vinden in de onderwerpkeuzes. Mansholt was een Europees, maar toch allereerst heel Gronings verhaal, Koning van het Grasland ging over de ingewikkelde verhouding van boer en natuur, en dan nu GAS . Van den Berg: ,,Onze afkomst heeft zeker invloed. Maar de volgende voorstelling wordt Fortuyn . Over Pim Fortuyn, over de opkomst van het populisme. Rotterdam.’’

Fiat 500

Van den Berg wist al heel lang dat hij ooit een voorstelling over de gaswinning wilde maken. Al ver voor de aardbevingen. ,,Mijn vader hoorde tot de eerste lichting studenten van de sociale academie. Hij is in de jaren zestig op een aparte manier van Den Haag naar het Noorden verhuisd. Op een conferentie ontmoette hij Noorderlingen, die zeiden dat ze verlegen zaten om maatschappelijk werk bij de katholieke kerk. Of hij er niet eens wat over kon komen vertellen. Hij werd bij het station in Groningen opgehaald door twee dames. Ze reden hem rond door de provincie. Aan het eind van de dag had hij een diner bij de toekomstige voorzitter. ‘Zo’, zei deze. ‘En nu bent u zeker benieuwd wat u gaat verdienen’. Verdienen?, dacht mijn vader. Dat was toch zeker helemaal het idee niet? Dit was toch geen sollicitatiegesprek? Maar toen hij hoorde dat hij een auto van de zaak kreeg, een Fiat 500, was hij om. Mijn moeder vond het wel stoer. Ze vond het prima. Niet lang na de verhuizing ben ik geboren.’’

Zo vertrok zijn vader als welzijnspionier naar het Noorden, in het spoor van de nieuwe welvaart, waar hij al snel contact kreeg met mannen die voor de NAM werkten. ,,Toen ik nog met mijn vorige gezelschap Oranjehotel in Groningen zat, heb ik al mensen van de NAM geïnterviewd met het oog op een te maken voorstelling. Maar ik kon bij die jaren zestig geen goeie invalshoek vinden. Ín 2012 zaten we met Mansholt in Groningen. Juist in die zomer was de zwaarste beving tot nu toe, bij Huizinge. Toen herleefde het idee. Daar moesten we wat mee. In de context van nu krijgt wat in de jaren zestig gebeurde een heel andere waarde.’’

Van den Berg werkt sinds Mansholt samen met Bischoff. Ze kenden elkaar al sinds de toneelschool. Zowel in het schrijfproces als in het maakproces trekken ze nauw samen op. Bischoff speelt zelf mee. Van den Berg: ,,Bij Koning was dat niet zo, en toen miste ik hem soms best bij de repetities in het theater.’’ Ook Bischoffs vader speelt zijdelings (en postuum) een rol in de totstandkoming van GAS . Friso Bischoff was een prominente journalist bij het Nieuwsblad van het Noorden . ,,Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat de gaswinning een van zijn specialismen was’’, zegt zijn zoon. ,,Nooit geweten.’’ In de voorstelling komt straks een journalist voor die het publiek door het stuk loodst.

Archieven

Bischoff jr. dook in archieven en sprak talloze mensen voor hij aan het schrijven sloeg. Bijvoorbeeld met een bewoner bij wie als een van de eerste de gasboor de grond in werd gedraaid. Met Hanneke Jagersma, aanwezig bij de volkscongressen, en later de eerste en ook enige communistische burgemeester van Nederland, in Beerta. Hij sprak met Susan Top, secretaris van het Groninger Gasberaad. ,,Een ontzettend leuk iemand, die me heel veel wist te vertellen over wat er achter de schermen gebeurt, over de Dialoogtafel, over de schadeprotocollen en zo, over de spelletjes die worden gespeeld.’’

Bij de GasUnie mocht hij alles inzien. ,,Ze deden daar totaal niet moeilijk over.’’ Nee, van alle organisaties is de NAM het moeilijkst om tot door te dringen, schetst Bischoff. ,,De NAM heeft niets in te brengen. Je zult daar persvoorlichter zijn! Het zijn de Shell en de overheid die alles bepalen, de NAM is uitvoerder, meer niet. Ik sprak iemand die bij Esso heeft gewerkt. Anoniem. Mijn mond viel open. Als ze een deal wilden sluiten, zei hij, gingen ze eerst aan iemand snuffelen. Hield zo iemand van vrouwen? Was hij om te kopen? Echt! Als je een gevecht aangaat, zei die man, dan moet je er winnend maar wel met een bloedneus uitkomen. Zonder bloedneus heb je niet goed gevochten. Wiebes had geen bloedneus. Dus. Hij vertelde ook dat Nederland voor Exxon Mobile van geen enkele betekenis is. Niks van aantrekken, van dat landje, is de houding. Zo’n beetje zoals met Nigeria gebeurt. Het is nog veel genadelozer dan ik dacht. Het gaat alleen maar om geld. Ik ben er behoorlijk door geradicaliseerd’’, zegt Bischoff nochtans met een milde glimlach. ,,Ik snap ook niet dat er nog geen aanslagen zijn gepleegd, of andere erge dingen zijn gebeurd. Ik weet niet of ik voor mezelf had ingestaan.’’

We houden van theater op basis van echte geschiedenis

Vandaar dat in GAS wel iets in die richting gaat. ,,Het is een komisch familieverhaal, maar natuurlijk zit het schadeverhaal er wel in. En de dramtische gevolgen.’’ De makers hebben pamflettisme vooral willen omzeilen. Van den Berg: ,,We willen laten zien wat de bevingen voor de mensen in het gebied betekent, maar ook wat het doet met mensen die aan de andere kant staan. Die bij de NAM in dienst zijn. Daar heeft Tjeerd iets heel moois voor bedacht. Een dochter van de eigenaren van Hotel Boelens komt bij de NAM te werken. Het hotel in Hoogezand loopt akelige schade op maar tegelijk is het werk bij de NAM een belangrijk deel van haar leven. Ze voelt zich verbonden met het bedrijf. Zo geeft Tjeerd ook de andere kant een stem.’’

Waarbij aangetekend dat dit dus het laatste van de drie delen is, met ieder hun eigen tijdperk, veel breder dan alleen de problematiek van nu dus. Ze duren elk pakweg een uur. Tussen elk deel zit een pauze. Het nieuwe, ‘oppakbare’ theater krijgt ook een foyer. Het is slim ontworpen door Ellen Klever, vaste vormgever, decor- en kostuumontwerper van het gezelschap, als een verplaatsbaar bouwpakket, waarbij ook nog eens met de panelen kan worden geschoven om het bouwwerk aan te passen aan een nieuwe omgeving of andere productie. Evenals als de tent voor Koning van het Grasland heeft Jan Vos de bouw ervan samen met Karel Kolkman bekostigd. Van den Berg: ,,Er komt geld bij ons terug terug via de verhuur ervan door Karel.’’

Want een deel van de opbrengst gaat naar het gezelschap. De investering was een forse, beaamt Van den Berg. ,,We zijn heel blij dat het NNT in Groningen deze voorstelling mede produceert. En we bouwen het theater dan ook niet voor een paar dagen op. Dat zou niet uit kunnen.’' De speellijst in Ten Boer is daardoor stevig. Inclusief try-outs speelt GAS daar vanaf volgende week 22 keer. Erna volgen nog zeventien speelbeurten op de parkeerplaats van de voormalige Prins Bernhardhoeve in Zuidlaren. En dat keer driehonderd zitplaatsen per speelbeurt. Ambitieus! Van den Berg: ,,Zeker! Maar Mansholt en Koni ng van het Grasland hebben bewezen dat we via mond-tot-mondreclame heel veel publiek kunnen trekken. Bovendien een heel ander publiek dan dat je anders in theaters ziet. Veel boeren bijvoorbeeld. Nieuw publiek, dat is ook iets waarnaar we streven met onze voorstellingen op locaties, die een connectie hebben met het verhaal.’’

En met de geschiedenis. Want dat is wat Jan Vos doet, en waarvoor de groep ook met een meerjarensubsidie is beloond: mooi theaterwerk maken op basis van ware geschiedenis. Van den Berg: ,,Daar houden Tjeerd en ik allebei van.’’ Bischoff: ,,Ik heb het nog een aantal jaren gestudeerd en het boeit me nog steeds. Je moet er ook mee uitkijken, want man, met zo’n project als dit, je kunt wel blíjven onderzoeken.’’

Bekende cast

De cast is een bekende, niet alleen voor publiek dat wel eens toneel of televisie heeft gezien, maar ook voor de makers. ,,Ik werk graag met vrienden, met mensen die ik goed ken’’, zegt Van den Berg. ,,Anders voel ik me toch minder op mijn gemak.’’ In dit geval gaat het om Helmert Woudenberg, Paul R. Kooij, Paul Hoes, Trudi Klever – tevens de vriendin van Van den Berg en zus van vormgever Ellen Klever -Stefanie van Leersum, Maarten Wansink, Dimme Treurniet en Anna Raadsveld. Kijk per naam even op internet, en zie de waarde van deze ploeg. Van den Berg: ,,Met Paul (de verteller in He t Pauperparadi js ) is het mijn eerste samenwerking. Maar allebei Rotterdams hè. Dat schept een band.’’

En voor wie Kooijs foto even googelt, is ook direct helder wie straks als eerste en allicht meteen als laatste auditie doet voor de rol van Pim Fortuyn in de volgende productie. Aangenomen.

menu