Tomoko Mukaiyama repeteert in het Muziekgebouw aan het IJ in Amsterdam.

De grommende nijlpaarden van Russische componisten door pianiste Tomoko Mukaiyama openen Soundsofmusic in Groningen

Tomoko Mukaiyama repeteert in het Muziekgebouw aan het IJ in Amsterdam. Foto: Ivo van der Bent

Op de openingsdag van festival Soundsofmusic, volgende week dinsdag, klinkt onder meer muziek van de eigenzinnige Russische componisten Oestvolskaja en Raskatov.

De zaal is verduisterd. Het podium in het Muziekgebouw in Amsterdam is verlaagd. Op de bühne zit pianiste Tomoko Mukaiyama, die wordt geflankeerd door acht contrabassisten en een slagwerker. In de zaal zit alleen cinematograaf Reinier van Brummelen, achter een haag van beeldschermen. Hij is op zoek naar de juiste lichtinstellingen, die de betovering van de voorstelling straks moeten vergroten.

End and Beginning heet de productie die hij met Mukaiyama heeft gemaakt. Onderliggende vraag: hoe kunnen we in dit coronatijdperk technologie gebruiken voor het maken van memorabele ervaringen? En kunnen we zo waardige alternatieven bieden voor fysieke concerten? Het antwoord is een ondubbelzinnig ja, afgaande op de repetitie van de twee stukken die de pianiste en haar musici dinsdag 3 november in Groningen spelen op festival Soundsofmusic.

Nijlpaarden

Het zijn Compositie nr. 2 ‘Dies Irae’ van de excentrieke Russin Galina Oestvolskaja (1919-2006) en Bells van haar landgenoot Alexander Raskatov (67), die tijdens de glasnost de Sovjet-Unie verliet en sinds 2004 in Frankrijk woont en werkt. In 2010 maakte hij diepe indruk met zijn opera A Dog’s Heart , naar de novelle van Boelgakov, die bij De Nationale Opera was te zien.

,,Het idee voor Bells kwam van Tomoko”, zegt Raskatov via Zoom. ,,Dat wil zeggen, zij vroeg me of ik een stuk wilde schrijven met dezelfde bezetting als Oestvolskaja’s Compositie nr. 2 . Ik moest daar even over nadenken, want een stuk voor piano, acht contrabassen en slagwerk was nou niet meteen het eerste waar ik aan dacht. Het is toch een beetje alsof je naar de dierentuin gaat waar ze alleen maar nijlpaarden hebben.”

Beperking

Hij besloot het als een grote uitdaging op te vatten. ,,Je wilt als componist graag vanuit een opgelegde beperking werken. Als iemand tegen me zou zeggen: hier heb je een miljoen, schrijf maar wat je wilt, dan zou ik waarschijnlijk van ellende verhuizen en voorgoed de stekker uit de telefoon trekken.”

Op zijn olijke gezicht verschijnt een brede lach, die dankzij een haperende verbinding bevriest en lang blijft hangen. ,,Ik wist aanvankelijk niet wat ik wilde schrijven, maar wel wat ik in elk geval níét wilde, namelijk een stuk als dat van Oestvolskaja.”

In de zaal zijn vier grote lampen boven de musici aangegaan als Mukaiyama de eerste akkoorden van Compositie nr. 2 begint te spelen. Het ziet er magisch uit. De stofdeeltjes in de lichtbundels veranderen de bühne in een heiig landschap. Het voelt alsof er een geheimzinnig ritueel gaande is, niet per se geruststellend van aard. De slagwerker bewerkt een houten kist met twee hamers, de bassen grommen als gewonde beren.

Onontkoombaar

De grote concentratie waarmee Mukaiyama en consorten het stuk spelen, geeft het een onontkoombaarheid die de toehoorder bij de lurven grijpt. Raskatovs werk Bells is net zo uitdrukkingsvol, maar verfijnder van uitwerking. Hij laat Mukaiyama behalve spelen ook zingen (met groot effect), de slagwerker speelt steeldrums, cimbalom en grote hangende plaatklokken. Zo nu en dan veranderen de contrabassen in een enorm strijkkwartet.

Voelt Raskatov affiniteit met het thema ‘End and Beginning’? ,,Ik weet alles van beginnen, maar veel minder van eindigen.” Weer die lach. Wanneer is een stuk af, vraag ik hem. ,,Tja. Daar zeg je zo wat. Soms denk je dat iets af is, maar blijkt het bij een repetitie toch anders te zijn. Mahler veranderde van alles, voortdurend. Andere componisten willen dat juist niet, omdat ze vinden dat een stuk bij een moment uit hun leven hoort.”

En bij Raskatov? ,,Als ik niets meer kan bedenken wat er ook nog in moet, is het af. Het is een combinatie van intuïtie en verstand. Maar eigenlijk zit het zo: als het je eigen baby is, moet je tevreden zijn.”

End and Beginning is dinsdag 3 november bij te wonen tijdens festival Soundsofmusic, in de Martinikerk. Aanvang 20.00 uur. Uitvoerenden: Tomoko Mukaiyama (piano), Niels Meliefste (slagwerk), Contrabas Octet van het Koninklijk Conservatorium Den Haag. Zie soundsofmusic.nl voor informatie over de kaartverkoop en de coronaregels.

menu