Interview met Theo Jellema: 'Je bent als organist altijd aan het vertalen'

Organist Theo Jellema (Leeuwarden, 1955) is drie keer te horen tijdens het Peter de Grote Festival en speelt ook op Schnitger Meets.... Een gesprek over orgelliefde, Arp Schnitger en speelcultuur.

De liefde voor het orgel overviel Theo Jellema op natuurlijke wijze. ,,Mijn ouders gingen naar de kerk en ik ging mee." Thuis speelde muziek geen rol. ,,Er was dus geen aanleiding om pianist of violist te worden. De orgelmuziek op zondag was de enige muzikale impuls die ik tijdens mijn jeugd kreeg."

Het instrument houdt hem inmiddels een leven lang bezig. ,,Ik was als kind meteen zeer onder de indruk. Wij bezochten eerst de Goede Herderkerk in Leeuwarden. Daar stond een Flentroporgel. Later gingen we naar de Opstandingskerk, waar een instrument van Bakker & Timmenga stond: beide voortreffelijke orgels.”

'De ideeën over orgelklank verschuiven met de tijd'

Met goede orgels als startpunt leer je kwaliteitsverschillen waarnemen, zegt Jellema. ,,Het is smaakbepalend geweest." Beide instrumenten uit zijn jeugd waren moderne orgels. ,,Ik schrijf nu een boek over de naoorlogse orgelbouw. De ideeën over orgelklank verschuiven met de tijd: in de jaren 50 dacht men er anders over dan nu. Maar in al die verschillende klank-ideologieën heb je goede en minder goede orgels."

Dat Arp Schnitgers barokorgels tot de top behoren leidt geen twijfel, zegt Jellema. Schnitger (1648-1719) wordt door velen zelfs de Stradivarius onder de orgelbouwers genoemd. Het interview vindt op verzoek van Jellema plaats in de Pelstergasthuiskerk in Groningen, waar een middelgroot instrument van Schnitger staat. ,,Deze staat hoog in mijn persoonlijke toplijst. De specifieke, kruidige klank ervan spreekt me erg aan.”

Schnitgers orgels, waarvan er vooral in Groningen relatief veel bewaard zijn gebleven, staan vanwege diens 300ste sterfjaar centraal tijdens de Orgelzomer Groningen. Die gaat op 29 juli van start met het festival Schnitger Meets... ,,Ik geef in dat kader een concert op het Schnitgerorgel in de Martinikerk in Sneek. Dat is het enige nog bestaande instrument van Arp Schnitger in Friesland."

300ste sterfjaar van Arp Schnitger, wereldberoemde orgelmaker, wordt uitvoerig 'gevierd' in Groningen
Lees verder

'De orgeltuin in het Noorden is echt uniek'

De populariteit van de Schnitgerorgels hangt samen met het huidige klankideaal en de goede bespeelbaarheid van zijn instrumenten, nuanceert Jellema. ,,De Schnitgerorgels zijn goed toegerust voor de uitgegeven muziek uit de achttiende eeuw. Die is sinds de jaren zestig, toen de oude-muziekbeweging opkwam, weer heel erg in de aandacht gekomen."

Als gevolg daarvan namen orgelconcerten in de jaren 60 een hoge vlucht. ,,Tot die tijd was het orgel vooral een kerkelijk instrument. De organisten van de grote kerken hadden wel hun eigen concertseries, maar ze reisden nauwelijks. Vijftig jaar geleden veranderde dat: mensen kregen auto's, de mobiliteit nam toe, en het orgel ging een rol spelen in de herontdekking van de oude muziek."

Ook de orgels in oude kerkjes in de provincie werden in die tijd herontdekt. ,,De orgeltuin in het Noorden is echt uniek. Er zijn van Ostfriesland tot en met Friesland zo ongelofelijk veel instrumenten bewaard gebleven." Na een symposium in 1969 in Groningen werd de Stichting Groningen Orgelland opgericht en in de decennia die volgden werden vele historische orgels, die jarenlang vergeten en verwaarloosd waren, gerestaureerd.

Andreas en Gottfried Silbermann

Er is geen streek in de wereld met zoveel historische orgels zo dicht bij elkaar, zegt Jellema. En de Schnitgerorgels springen er kwalitatief uit. ,,Er staan er hier relatief veel, dus het is logisch dat ze eruit worden gelicht. Maar voor mij hoeft een orgel niet per se oud te zijn, of een instrument van Arp Schnitger. Ook Andreas en Gottfried Silbermann zijn wat mij betreft Stradivariussen. Net als Aristide Cavaillé-Coll uit de negentiende eeuw in Frankrijk."

En dan heb je nog instrumenten die puur voor psalmbegeleiding en improvisatie zijn gebouwd, zegt Jellema. ,,In Friesland heb je bijvoorbeeld vier generaties van de orgelbouwer Van Dam. Prachtige orgels, schitterende klank, maar voor de orgelliteratuur zeer problematisch. Als je me zou vragen: Maak een cd van vijf Van Dam-orgels, dan moet ik een week in quarantaine om een programma samen te kunnen stellen."

Tijdens het Peter de Grote Festival, dat woensdag van start gaat, speelt Jellema in Middelstum, Assen en Sint Jacobiparochie. Dan staat er vooral modernere orgelmuziek op het programma, zoals werk van Louis Vierne. Tijdens Schnitger Meets... geeft Jellema een Bach-concert op het Huisz-Freytag-Lohman-orgel in Noordwolde. Op het Schnitgerorgel in Sneek brengt hij een programma met muziek van Buxtehude tot nu.

Hoe een orgel vroeger klonk zullen we nooit weten

,,Het orgel in Sneek is erg veranderd in de negentiende eeuw. Daardoor is het wat minder geschikt voor oude muziek." Want dat is ook iets wat niet iedereen zich realiseert: elk orgel is anders samengesteld en heeft zijn eigen geschiedenis van uitbreidingen en restauraties, waardoor elke compositie op elk instrument weer anders klinkt. ,,Je bent als organist altijd aan het vertalen."

,,Als ik Bach speel op het Schnitgerorgel in de Martinikerk in Sneek, moet ik aanpassingen doen. En als ik moderne muziek speel op het orgel in de Martinikerk in Groningen ook, want dat instrument is juist meer geschikt voor oude muziek." Hoe het in de tijd van Schnitger zelf geklonken heeft zullen we nooit weten. ,,Stel dat je een orgel uit 1690 hebt, dat volstrekt ongewijzigd is overgeleverd. Dan nog is het materiaal veranderd. Een pijp van 300 jaar oud klinkt nu anders dan toen."

En dan heb je naast alle aanpassingen die de orgels in de loop der eeuwen hebben ondergaan ook nog de veranderingen in de kerken zelf. ,,En de akoestiek van een ruimte bepaalt in hoge mate het klankbeeld." Jellema is sinds 2006 organist van de Grote Kerk in Leeuwarden. ,,Dat orgel bespeel ik al 40 jaar. Het is in die tijd twee keer heel anders gaan klinken. Dat was toen het interieur van de kerk werd gewijzigd."

Vernietiging van cultureel erfgoed

Of neem het Schnitgerorgel in de Pelstergasthuiskerk. ,,Het instrument is in de negentiende eeuw door orgelbouwer Petrus van Oeckelen behoorlijk aangepakt. In de jaren negentig van de vorige eeuw is het teruggebracht naar de achttiende-eeuwse staat. Maar het stucwerk binnen in de kerk, dat uit 1860 dateert, zit er nog. Dus wat doe je dan eigenlijk? Als de kerk zijn negentiende-eeuwse gedaante behoudt, reconstrueer je iets dat nooit zo heeft geklonken."

Het zijn overwegingen die Jellema in zijn functie als orgeladviseur, steeds nadrukkelijker meeweegt als hij restauraties begeleidt. ,,Ik doe het advieswerk nu een dikke tien jaar. Ik neig de laatste jaren steeds meer naar het 'monumentenzorg-standpunt': een orgelregister dat 150 jaar oud is, kun je niet zo maar wegdoen. Dat is vernietiging van cultureel erfgoed."

En, zoals al eerder opgemerkt, klankidealen verschuiven. ,,Toen ik werd opgeleid als organist was men nogal eenkennig. Bepaalde orgeltypes werden gewaardeerd en andere juist niet. Instrumenten en aanpassingen uit de periode 1850-1950 mocht je niet mooi vinden. Daar wordt nu gelukkig wat genuanceerder over gedacht."

Een orgel is als het ware een levend organisme dat zich voortdurend ontwikkelt. Elk instrument heeft zijn eigen, individuele klankbeeld, waarin ook nog eens regelmatig verschuivingen optreden. ,,Dat maakt orgelspelen ook zulk leuk werk. Geen concert is hetzelfde."

Waar is Theo Jellema deze zomer te horen?

Het Peter de Grote Festival gaat woensdag 17 juli van start. Voor het volledige programma, zie www.peterdegrotefestival.nl. Theo Jellema is te horen bij concerten op 20 juli (Hyppolytuskerk, Middelstum), 23 juli (Jozefkerk, Assen) en 24 juli (Groate Kerk, Sint Jacobiparochie).

Groningen Orgelzomer/Schnitger Meets… gaat op maandag 29 juli van start (zie ook www.orgelzomer.nl). Jellema speelt tijdens dat festival op 30 juli in de Dorpskerk in Noordwolde (Groningen) en 17 augustus in Sneek. In de Martinikerk in Sneek is dan na het concert de expositie Arp Schnitger in Fryslân te bezichtigen.

Jellema speelt vanmiddag (13 juli) om 16 uur in de Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden. Andere concerten van Jellema in de zomermaanden: 27 juli Bachnachtconcert in Leeuwarden (Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden; 9 augustus middagconcert in Leeuwarden (Grote of Jacobijnerkerk); 15 augustus Assen (Jozefkerk); 24 augustus Leens (Petruskerk); 28 augustus verzoekprogramma in Leeuwarden (Grote of Jacobijnerkerk).

[firstName], je hebt net een artikel gelezen! Nu je hier toch bent, vragen we graag je aandacht voor het volgende:

Je hebt op dit moment een gratis account. En dat is natuurlijk prima. Je hebt daarmee toegang tot een belangrijk deel van het nieuws dat onze 100+ journalisten elke dag brengen, maar je mist nu wel veel. Zo kan je niet onbeperkt onze verdiepende PLUS-artikelen lezen en heb je ook geen toegang tot onze digitale krant. Zonde natuurlijk! Daarom bieden we je graag een proefabonnement aan, zodat je kennis kan maken met alle interessante extra’s die je nu mist.

Onze PLUS-artikelen bieden verdieping van het nieuws. Ook de extra's van het Dagblad vallen onder PLUS, zoals bijzondere columns en commentaren. Met trots gemaakt voor de lezers die willen weten hoe het écht zit. In tekst, foto en video leggen wij uit wat het nieuws betekent voor jou en jouw omgeving.

Bekijk proefabonnementen
Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.