Zaterdag gaat Werkmans Bovenkamer open voor publiek, in grafisch museum GRID in Groningen.

Kunstenaar H.N. Werkman krijgt 75 jaar na zijn tragische dood een eigen werkkamer in Groningen

Zaterdag gaat Werkmans Bovenkamer open voor publiek, in grafisch museum GRID in Groningen. Foto: Duncan Wijting

75 jaar na zijn tragische dood wordt drukker en kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman in zijn geboortestad herdacht met een ruimte in grafisch museum GRID.

Vijf jaar voorbereiding ging eraan vooraf: een plek waar permanent aandacht is voor misschien wel de meest invloedrijke kunstenaar die Groningen heeft voorgebracht: Hendrik Nicolaas Werkman (1882-1945). Zaterdag gaat Werkmans Bovenkamer open voor publiek, in grafisch museum GRID in Groningen.

Betekenis van Werkman

Wie wil weten wat de betekenis van Werkman was en is, doet er verstandig aan eerst de vaste opstelling van het GRID te bezoeken: een van de grootste museale collecties met drukkersmateriaal in Nederland. Na een zaal vol hardware – drukpersen, bokken met letters, gereedschap – voert een trap naar een letterlijke bovenkamer.

Daar hebben gastconservator Anneke de Vries, ontwerpbureau Studio 212 Fahrenheit en grafisch ontwerper Iwan Schuttinga een presentatie gemaakt over de man die naast zijn gewone gebruiksdrukwerk in de jaren twintig van de vorige eeuw kunst ging maken. Met zijn baanbrekende druksels oefende Werkman invloed uit op grafische kunst in binnen- en buitenland.

De Vries en directeur Fronique Oosterhof geven een rondleiding. ,,Met Werkmans Bovenkamer plaatsen wij Werkman in het hart van het verhaal dat ons museum wil vertellen”, begint Oosterhof. ,,Dat verhaal gaat niet alleen over de grafische geschiedenis in Groningen, maar ook hoe het drukkersvak zich in de loop der eeuwen heeft ontwikkeld en nog steeds levend wordt gehouden.”

Middelgrote onderneming in een instabiele branche

Aan het begin van de vorige eeuw was Werkman in Groningen eigenaar van een middelgrote onderneming in een instabiele branche – drukkerijen kwamen en verdwenen. Hij vervaardigde drukwerk voor bedrijven en particulieren, van affiches tot geboortekaartjes. Daarnaast, in zijn vrije tijd, ging zijn belangstelling uit naar de kunstzinnige kant van zijn vak. Hij wilde niet alleen produceren, maar ook experimenteren, ontwikkelen en vernieuwen.

De afgelopen decennia is veel aandacht geweest voor de baanbrekende kunstactiviteiten van Werkman. Met name directeur Willem Sandberg (1897-1984) van het Stedelijk Museum in Amsterdam heeft daar een belangrijke rol bij gespeeld. Meer recent hebben stichting De Ploeg, stichting H.N. Werkman en het Groninger Museum hem regionaal en internationaal in de schijnwerpers gezet.

Het GRID heeft gekozen voor een focus op de drukker Werkman. Dat werd mogelijk toen vijf jaar geleden een verzamelaar van drukkersapparatuur zijn Werkman-collectie te koop aanbood. ,,Wij zaten net in een verhuizing”, blikt Oosterhof terug. ,,De spullen van Werkman werden al bij ons getoond. De eigenaar vroeg zich af wat we er op de nieuwe locatie mee gingen doen. Toen we een voorstel deden, gunde hij ons het recht op eerste koop.” loading

Beroemde druksels

De verwerving van de drukkerij-inventaris stelde Anneke de Vries en kunsthistorica Marije Sennema in staat tot onderzoek naar de relatie tussen de drukkersmaterialen van Werkman en zijn beroemde druksels. In de bovenkamer worden de eerste resultaten getoond. De hoofdmoot volgt volgend jaar.

,,Na arrestatie van Werkman door de Duitse bezetter in de oorlog zijn twee van zijn persen onklaar gemaakt zodat de drukkerij niet meer kon functioneren”, vertelt De Vries. ,,Na zijn dood (Werkman is in april 1945 om onduidelijke reden bij Bakkeveen gefusilleerd, red.) is de drukkerij door anderen overgenomen. De kans was groot dat veel drukkersmateriaal daarna is aangeslibd. Dat bleek reuze mee te vallen.”

De GRID-collectie bestaat onder meer uit een Heidelberger degelpers, een kleinere degelpers, gereedschap, een niet-gerestaureerd brandkastje, een boodschappentas met administratie en tien bokken (kasten) met letters in verschillende types. Vrijwel alle letters zijn door Werkman gebruikt, dat is terug te zien in zijn drukwerk en zijn druksels. ,,Eigenlijk is alleen de Rondo, de slagroomsoesjesletter, van na 1945”, vertelt De Vries.

De ontwikkeling van de drukker die kunstenaar werd en eindigde voor een vuurpeloton wordt verteld aan de hand van drukkersmateriaal, tekstpanelen met genummerde hoofdstukken, analoog-interactieve onderdelen en veel illustraties en afbeeldingen zoals reproducties van druksels en foto’s van plekken waar Werkman werkte. Voorts is er een vitrine voor wisselexposities met bruiklenen. loading

In zijn bovenkamer en in zijn umwelt

Zeer tevreden is De Vries met het tonen van affiches die Werkman maakte voor filmvertoningen in het Grand Theatre in Groningen. ,,Met de originele letter! Voor een van die affiches gebruikte Werkman er een die ook is gebruikt voor druksels en voor een omslag van een Blauwe Schuit-uitgave. Alles in een notendop: hoe hij schakelde tussen gebruiksdrukwerk, vrije kunst en oorlogsdrukwerk.”

,,Het leuke van de presentatie is dat het over Werkman gaat en dat je tegelijkertijd heel veel mee krijgt over het Groningen van zijn tijd”, vat Oosterhof samen. ,,Je zit niet alleen in zijn bovenkamer, maar ook in zijn umwelt.”

Na het verlaten van Werkmans Bovenkamer is het nog niet gedaan. Een verdieping hoger in het GRID is onder de noemer Werkman werkt door te zien hoe de vernieuwingen navolging hebben gekregen. In een ruime zaal is werk te zien van Fie Werkman, Jan Gerrit Jordens, Wobbe Alkema, Willem Sandberg, Ben Joosten, de Duitse drukker-kunstenaar Josua Reichert, de Spaanse kunstenaar Bunkertype en de Amerikaan Amos Kennedy.

‘Bijzonder dat hij in Groningen werkzaam was’

,,Ik hoop dat mensen die Werkman al kennen zich opnieuw gaan realiseren hoe bijzonder hij was. En dat mensen die voor het eerst kennis met hem maken denken: bijzonder dat zo iemand hier in Groningen werkzaam is geweest”, zegt De Vries. ,,Ik hoop dat niet alleen de gedachte aan Werkman levend blijft, maar ook dat het materiaal dat wij tonen nog meer gaat leven. En dat mensen zijn technieken willen blijven toepassen.”

Werkmans Bovenkamer is met ingang van zaterdag toegankelijk voor publiek. De tentoonstelling Werkman werkt door is tot en met 5 april te zien. Grafisch Museum GRID, Sint Jansstraat 2 Groningen

menu