Nieuwste boek Peter Middendorp 'Jij bent van mij' gaat over Marianne Vaatstra, en over een vader die dader is (+video)

In Jij bent van mij , de nieuwe roman van Peter Middendorp, verkracht en vermoordt een jonge boer een 16-jarig meisje. Daarna gaat zijn leven verder, en wordt zijn eigen dochter 16.

Peter Middendorp (Emmen, 1971) schenkt koffie en vertelt over het ontstaan van zijn nieuwe roman, Jij ben van mij . ,,Het begint in 1999, toen ze vermoord werd…”

Ze? Over wie hebben we het?

,,Marianne Vaatstra. Ik had een vriendin die uit de Friese Wouden kwam. Zij had over dezelfde straten gefietst als Marianne, was naar dezelfde bar geweest als Marianne voor ze werd verkracht en vermoord. Dat was meteen al een indringende ervaring. Omdat zij daar ook was geweest. Het waren ook haar straten."

loading  

,,Ik woonde toen net in Amsterdam en moest mij waarmaken bij HP/De Tijd . Ik zag een opdracht waarmee ik mij kon bewijzen: een portret van De Westereen. De geschiedenis van De Westereen is interessant. Als je vroeger wat op je kerfstok had, ging je naar dat soort gebieden, want daar kwam de lange arm niet. Mensen zorgden daar voor zich zelf.

Ik stapte al niet fijn uit de trein. Je treedt in andermans leven. De eerste man die ik tegenkwam had één oog. Die man zei: ‘Maak open je tas, daar zit een verborgen camera in’. Er waren voor mij al veel journalisten naar De Westereen geweest. Maar ik had helemaal geen camera. Ik had een broodje kaas en een paar kranten. Een aparte meneer was het. Dat broodje heb ik afgegeven. Het eindelijke stuk viel goed.

Later ben ik teruggegaan naar De Westereen, zonder opdracht. Dat was in 2006 toen Kamerlid Hilbrand Nawijn het dorp bezocht en om heropening van de zaak vroeg. Daarna is het een soort oer-zaak geworden, zeker in het Noorden.

Toen werd in 2012 die moordenaar gepakt, en bleek de dader een boer, geen asielzoeker. Na dat nieuws ben ik een dag later naar het huis van die boer gereden. Ik wilde het zien. Het was schokkend gewoon. Een keurig geschilderd hek. Siergordijntjes voor de ramen, half hoog, zelf gehaakt.

Ik was in die periode net vader geworden, mijn dochter was net 1 jaar. Die koppeling maakte ik toen niet, maar ik begon mij wel af te vragen: wie heeft die gordijntje gehaakt, waarom zit dat zo mooi in de verf? Gaandeweg drong tot mij door dat zich daar in de boerderij van die man een gezinsleven had afgespeeld. Er waren kinderen opgegroeid. Al die tijd. Er waren kinderen op hun knie gevallen. Dat gegeven, dat een dader een vader tegelijk is, dat was nog het meest indringend.”

Heb je geprobeerd in contact te komen met de familie van Marianne Vaatstra?

,,Ik heb ze een brief gestuurd met de mededeling dat ik een boek heb geschreven. Omdat ze misschien straks de krant open slaan en er ineens mee geconfronteerd worden. Om ze een beetje voor te bereiden. Om ze een verrassing te besparen.”

Op een van de eerste bladzijden in je roman staat ‘Jij bent van mij’ is fictie. In je vorige roman, ‘Vertrouwd voordelig, staat dat niet. Waarom zo nadrukkelijk?

,,Omdat het verschil tussen waargebeurd en fictie door lezers soms als lastig wordt ervaren. Er lijkt een trend gaande die steeds meer waargebeurde literatuur oplevert. Zie jij nog wel eens een romanschrijver op televisie? Ik zie alleen schrijvers op televisie die autobiografisch schrijven. Als je geïnterviewd wordt, gaat het alleen maar over jou. Ik hoorde laatst een jonger iemand zeggen: ‘Mijn generatie heeft geen verbeelding meer. Mijn generatie schrijft letterlijk op was is gebeurd.’ Daar is ook vraag naar, verlangen naar. Dat heeft zijn redenen. Een roman vergt iets van een lezer.”

Het lijkt nu een waarschuwing.

,,Het is ook omdat Vertrouwd voordelig 'mij een hoop gelazer heeft opgeleverd. Ik wil dat het nu voor iedereen duidelijk is. Vertrouwd voordelig is liefdewerk en gaat over een jongen die overal had kunnen opgroeien. Als je een beeld wilt neer zetten, heb je ook een tegenbeeld nodig, ook om tot een ontwikkeling te komen. In Vertrouwd voordelig wordt haat op haat gestapeld. Haat tegen een vader. Haat tegen de Blokker-winkel waarin de jongen opgroeit. Haat tegen Emmen en Drenthe. Aan het einde heb je een subtiele omwenteling: hij ontdekt een mogelijkheid om te ontsnappen, een liefde voor literatuur.

Mijn start was slecht met Vertrouwd voordelig , omdat in een interview met de Volkskrant het verschil wegviel tussen fictie en non-fictie. Dat is ook mijn fout geweest. Ik heb mij er door laten meeslepen. Ik voelde me een soort verloren zoon die door de voordeur werd binnengehaald, in de vestibule in elkaar werd geslagen en via door de achterdeur weer naar buiten werd getrapt.”

Volgens mij heb je dankzij de heisa rond ‘Vertrouwd voordelig’ je naam kunnen vestigen. Ik heb lange tijd gedacht dat het interview in de Volkskrant ‘spin’ was, het bewust een bommetje gooien om iets voor elkaar te krijgen, zoals ze dat in de politiek doen. Ook omdat jij jarenlang voor ‘De Pers’ columns hebt geschreven over dat soort spelletjes en technieken.

,,Dacht je dat? Nah! Dit komt totaal onverwacht. Als mensen aan je motieven gaan twijfelen… Ach jongen, zo slim ben ik niet! Je geeft een interview en dan ontploft zoiets.”

Hoe kijk je daar nu op terug?

,,Er zijn twee soorten ontvangst geweest. Een in Drenthe en Groningen. Dat heeft me bedreigingen en beveiligingen opgeleverd. Mijn familie heeft er last van gehad. En een in de rest van het land. Die was fantastisch. Een sterrenregen. Het was raar. Je denkt: in het Noorden ben je veilig en in de rest van het land moet je op je hoede zijn. Nu was het andersom. Ik weet niet of de controverse mij geholpen heeft. Ik weet niet of je een publiek bereikt als zoiets aan je boek kleeft. Ik wil lezers bereiken, geen mensen die van heibel houden.”

‘Jij ben van mij’ is een nog veel beter boek dan ‘Vertrouwd voordelig’. Beter geschreven. Betere compositie. Er zit meer lucht in. Het is preciezer. Intenser. Je hebt de hoofdpersoon, die een meisje heeft verkracht en vermoord, maar ook zelf vader van een dochter is, met veel inlevingsvermogen en begrip neergezet. Dit is het beste wat je tot dusver hebt geschreven.

,,Dank je. Dat is een opluchting.”

Hoe is het voor een schrijver, die ook vader van een dochter is, om te schrijven over een vader die een dochter verkracht en vermoordt?

,,De vrees dat zoiets gebeurt, leeft bij iedere vader. Mijn dochter, ze is 7, mag nu buitenom naar haar vriendinnetje. Dan denk je ook na over wat er kan gebeuren. Je probeert als vader zo min mogelijk van haar jeugd te verpesten, dat is je taak. Je probeert haar zo zelfstandig mogelijk op te voeden. Ik waarschuw voor mogelijk gevaar. Ze komt er zelf ook mee, met boeven die je kunnen ontvoeren. Tegelijkertijd moet je kinderen de vrijheid laten. Ze moeten leren vallen. Ze moeten hun grenzen leren kennen. Ik probeer zo min mogelijk het woord voorzichtig te gebruiken. Ik wil haar niet de wereld insturen met allerlei enge verhalen. Maar als ze groter is, zal ik haar zeker een paar grepen ter zelfverdediging willen leren.”

Ik moest bij het lezen ook denken aan de moorden op Anne Faber en Nicky Verstappen. Hoe zou jij omgaan met een DNA-onderzoek?

,,Ik zou meteen gaan. Uit burgerplicht en solidairiteit. Je kunt je er niet aan onttrekken, ook omdat de buren het zouden zien. Mijn hoofdpersoon gaat met zijn buurman DNA afgeven. De moordenaar van Anne Faber is een psychopaat. Zo iemand geniet van zijn daden, denk ik. Dat is een aparte categorie. De hoofdpersoon in mijn boek is anders. Na de verdwijning van Anne Faber is De Telegraaf hier van tafel verdwenen. Ik wilde niet dat mijn dochter daar vragen over zou gaan stellen. Wat moet ik haar daar over vertellen?”

Wat zegt dat over jouw vertrouwen in de wereld?

,,Mensen die bang zijn, vinden zich zelf vaak heel realistisch. Ik heb een vrouw op wier kompas ik vaar, in heel veel zaken. Zij laat ons kind vrijer dan ik zou doen. Daar ga ik in mee, ook omdat ik niets wil verpesten.”

Waar gaat ‘Jij ben van mij’ over?

,,Dat Jij bent van mij geïnspireerd is op de moord op Marianne Vaatstra is geen geheim. Het gegeven dat een vader een dader kan zijn, heb ik geleend en naar een Gronings landschap verplaatst. De essentie van het boek is vaderliefde. Die altijd maar doorgaat. Onder alle erbarmelijk omstandigheden. Denk ik. De laatste tijd. De hoofdpersoon, Tille Storkema, wil gezien worden. Denk ik. Hij voelt zich toeschouwer en nu wil hij een ander toeschouwer maken.”

Dan had hij zich beter meteen kunnen aangeven. Nu leeft hij jarenlang met zijn daad in het verborgene.

,,Je hebt hier te maken met twee dingen. Het ene brengt hem tot zijn daad. Het andere is een overlevingstrategie voor daarna. Iemand die zulke dingen doet, denkt te laat over de gevolgen na. Er gebeurt iets in een flits. Dingen sluiten niet aan. Achteraf lijkt alles verklaarbaar. Er zijn ook wetenschappers en filosofen die stellen dat de oorzaken en gevolgen die we menen te zien er in de werkelijkheid niet zijn, maar achteraf geconstrueerd worden. Mensen maken overal een verhaal van. In wezen zitten we opgesloten in verhalen.”

Hoe komt een mens tot zijn gedrag?

,,Dat weet ik niet. Wat je ziet, is dat mensen gedoemd zijn tot herhaling. Als jij geslagen wordt, is de kans groot dat ook jij gaat slaan, of opnieuw in situaties belandt waar geslagen wordt. Als je negatieve ervaringen opdoet, zul je die herhalen. Doe je positieve ervaringen op, dan herhaal je die. Denk ik.

Gezien willen zijn is essentieel. Als een kind niet gezien wordt, kunnen er ongelukken gebeuren. Dat kan extreme vormen aannemen. Zo wordt een drop-out gevormd, iemand die zich niet gelukkig voelt, iemand die er niet uithaalt wat er in zit.”

Jouw hoofdpersonen zijn vaak onmachtig.

,,Dat heeft ook ambachtelijke reden. Als je een onmachtig iemand iets laat doen in een boek, komt er spanning op te staan. Gaat-ie het redden of gaat-ie het niet redden? Natuurlijk zijn er veel zaken waar een mens geen grip op heeft. Bestaat er zoiets als de vrije wil? Daar kun je vraagtekens bij zetten. De mens denkt wel dat hij een vrije wil heeft. Het laatste nieuws daarover is ingewikkeld. Ons bewustzijn zou zijn ontstaan om te controleren of wat we zeggen een beetje deugt. Als bijproduct, als controlemiddels op de externe communicatie. Het heeft alles met taal te maken. En daardoor kunnen we ons zelf waarnemen. Verder is het een beetje in het duister tasten en hopen dat het goed komt.”

Tille is een man zoals jij en ik?

,,Er is niet zoiets als een duivel met een staart en hoorntjes en bokkenpoten, die ergens opduikt en bezit van iemand neemt – het idee dat de mens goed is en het kwaad van buitenaf komt. De grens tussen goed en kwaad loopt dwars door ieder mens. Dat verklaart de schok toen de dader van de moord op Marianne werd gepakt. Hij was geen ander, maar een van ons, hij had zich al die tijd in onze dooie hoek schuilgehouden. Maar ik denk niet dat hij iemand is zoals jij en ik. Tille zegt in mijn boek ergens dat hij een goede vader is. Hij houdt heel veel van zijn dochter. Ook nog eens op een oppervlakkige manier. Maar hij heeft ook nog een zoon, en die merkt hij niet eens op.”

Verdraaid, die zoon. Ik moet bekennen dat ik ook niet op die jongen heb gelet. Ik heb, lezend, eigenlijk alleen op de vader en de dochter gelet.

,,Wil je nog koffie?”

Jij bent van mij van Peter Middendorp is verschenen bij uitgeverij Prometheus. Prijs: 19,99 euro (248 blz.) Vrijdag 20 april wordt het boek gepresenteerd in boekhandel Godert Walter, Oude Ebbingestraat 53 in Groningen. Aanvang: 17.30 uur

menu