De hogere orgelmuziek van Olivier Messiaen

Olivier Messiaen (1908-1992): de componist die zielsveel van vogels hield

De hogere orgelmuziek van Olivier Messiaen

Veel componisten hebben zich laten inspireren door vogels. Maar geen van hen werd zo diepgaand beïnvloed door de zang van vogels als Olivier Messiaen.

Op het visitekaartje van Olivier Messiaen (1908-1992) stond als beroep vermeld: ‘componist, ornitholoog en ritmicus’. De Fransman geldt als een van de belangrijkste componisten van de twintigste eeuw, die opzien baarde met zijn ritmische en harmonische vernieuwingen. Zijn unieke muzikale taal beïnvloedde zijn leerlingen – onder wie grootheden als Karlheinz Stockhausen, Pierre Boulez en Iannis Xenakis – diepgaand. Maar Messiaen was ook en vooral ornitholoog, vogelkenner.

Messiaen noteerde vogelzang in notenschrift

Als tiener trok hij al de natuur in om vogelgeluiden te noteren en in al zijn composities is vogelzang te horen. In de jaren vijftig verdiepte zijn interesse in vogelgeluiden zich en voerde Messiaen systematisch ornithologisch veldonderzoek uit. Hij trok door Frankrijk, de natuur in, waarbij hij de vogelzang die hij hoorde in notenschrift noteerde. Die notities voorzag hij van uitgebreide beschrijvingen, ook van de natuurlijke omgeving waarin hij de vogels aantrof.

loading  

De diepgelovige katholiek Messiaen beschouwde vogelzang als door God geïnspireerde muziek en zag zijn gebruik ervan als eerbetoon aan de schepping. Maar hij vond in vogelzang ook uitdrukkingsmiddelen waarmee hij zijn eigen muzikale taal kon vormgeven. Messiaen componeerde talloze werken waarin vogelzang ook expliciet de hoofdrol speelt. Het meest exemplarisch is misschien wel zijn Catalogue d’oiseaux , een omvangrijk werk (van ongeveer 2,5 uur) in dertien delen voor piano solo, dat hij tussen 1956 en 1958 schreef.

Indrukwekkende natuurbeelden in geluid geboetseerd

Elk deel van Messiaens ‘vogelcatalogus’ draagt de naam van een vogel die hij tijdens zijn veldonderzoek tegenkwam en is door Messiaen van een programmatische toelichting voorzien. Op het eerste gehoor is het door de ritmische complexiteit misschien moeilijke muziek, zeker als je het vergelijkt met het werk uit de klassieke traditie. Maar Messiaens klankwereld is zeer aansprekend en zijn werk behoort tot het meest toegankelijke van de vaak zo academische en hermetische muziek uit de vorige eeuw.

loading  

En als je Messiaens vaak uitgebreide toelichtingen erbij leest, ontspinnen zich fascinerende geluidslandschappen. Messiaen boetseert in deze stukken de zon, de zee en de bergen in geluid, en ook het verglijden van de tijd. Het zijn indrukwekkende natuurbeelden, waarbij Messiaen zijn vakmanschap als componist en zijn rijke muzikale idioom gebruikt om de vogels, waar hij zo van hield, optimaal tot hun recht te laten komen. En als je goed oplet is de vogelzang die opklinkt – in totaal komen er bijna 80 soorten voorbij – heel herkenbaar.

Dat ervoer Ralph van Raat vorig jaar nog op Schiermonnikoog, toen hij de avond voordat hij enkele delen uit de Catalogue zou uitvoeren, een wulp hoorde. ,,Echt ongelofelijk”, vertelde de pianist. ,,Ik had nog nooit een wulp in het echt gehoord, maar herkende zijn roep meteen. In het donker, met het geluid van de branding op de achtergrond.” Het gebeurt de pianist vaker. ,,Ik herken vogels dankzij de muziek van Messiaen. Je hoort hun roep vaak letterlijk terug.”

menu