Foto: Still uit Voorbij de Zee

Regisseur Anastasija Pirozenko uit Litouwen werpt met haar documentaire 'Voorbij de Zee' een blik op de utopische geschiedenis van Emmen

Foto: Still uit Voorbij de Zee

Niet iedereen weet het misschien, maar Emmen behoort tot één van de eerste geplande steden in Nederland. In de jaren ‘50 was het de bedoeling dat Emmen een open en groene stad moest worden met experimentele woningbouw voor arbeiders van de nieuwe textielindustrie. De Litouwse regisseur Regisseur Anastasija Pirozenko besloot hier een documentaire over te maken.

Voorbij de Zee begint met sfeervolle shots van de natuur rond Emmen. Wuivend gras, beelden van een meer en een hunebed omringd door mist. Dan verschijnt er een titelkaart met de tekst dat een jonge Sovjetschrijver, Valentina B, in 1973 naar Europa vertrok om onderzoek te doen haar debuut, een sciencefictionroman. Haar boek zou nooit verschenen zijn, maar 40 jaar later werd wel haar notitieboekje teruggevonden. Op de kaft stonden de coördinaten van Emmen. De documentaire schakelt dan over naar een visualisatie van de notities in het boekje, afgewisseld met beelden van en inwoners met huidige bewoners van Emmen.

De eerste vraag die bij mij opkwam is hoe komt een Litouwse regisseur bij Emmen uit?

„Via het programma Andere Tijden hoorde ik over de unieke geschiedenis van Emmen. Het was de eerste stad die het concept Woonerf introduceerde: nieuwbouw, maar met de sfeer van landelijk wonen. Later kwam dit ook naar Scandinavische landen en het Verenigd Koninkrijk.”

„Ook was ik erg geïnteresseerd in de migratie van de Servische vrouwen die naar Emmen kwamen om in de nieuwe textielindustrie te werken. Deze twee onderwerpen vormden het startpunt voor mij om de film verder uit te werken.”

Hoe lang duurde het filmen?

„In totaal zijn we zo’n drieënhalf jaar bezig geweest met de documentaire. Dat was best lang, maar ik denk dat het ook meespeelde dat ik niet uit Nederland kwam. Ik moest als buitenstaander het stadsleven van Emmen doorgronden en achterhalen hoe ik de inwoners moest benaderen. In het begin was het moeilijk om mensen te vinden die aan de film mee wilden doen. De Servische vrouwen hadden moeite om opnieuw over hun immigratie naar Nederland te praten. In de gesprekken die ik met hen had, bleek dat ze het een moeilijk onderwerp vonden en het liefst achter zich lieten.”

„Tijdens het contact met Nederlanders merkte ik dat ze vooral geïnteresseerd waren in wat ik vond van Emmen en of de film daarover ging. Ze waren vrij sceptisch, omdat er blijkbaar veel berichten naar buiten waren gekomen die de negatieve kant van Emmen portretteerden. Ze waren daardoor vooral benieuwd hoe ik naar de stad keek.”

Ik weet dat het niet het uitgangspunt van de film is, maar moet het toch even vragen: wat vond je zelf van Emmen?

„Ik merkte dat Emmen een stad in transitie is. De stad werkt aan haar identiteit en de gemeente probeert het imago van de stad op te poetsen. De stad maakt de overstap van een industriële stad naar een meer wetenschap georiënteerde businesshub. Ik ben heel benieuwd hoe de stad er over vijf jaar uitziet.”

loading

De documentaire wordt gedeeltelijk verteld vanuit het perspectief van een vrouw die opzoek is naar een fictief eiland. Waarom heb je voor deze benadering gekozen?

„Mijn recente werk richt zich op een combinatie van fictie en documentaire. Met Voorbij de Zee wilde ik een droomreis creëren, die de kijker van plek naar plek voert. De introductie van het fictieve karakter houdt de boel bijeen, omdat ik een portret schets van de hele stad. Daarnaast gaf het me ook de mogelijkheid om via haar de kijkers te laten ervaren hoe het is om in een nieuwe, utopische stad te zijn.”

Gedurende de film zijn een aantal shots te zien die een dystopische sfeer schetsen. Wilde je hier mee aangeven dat de plannen voor Emmen zijn gefaald?

„Nee, de documentaire is meer gericht op een analyse van wat er veranderd is. De scène met de stedenbouwkundigen laat zien welke plannen ze hadden voor een utopische stad met onder andere de woonerven . Een shot van diezelfde wijk maar dan decennia later toont dat de erven gesloten zijn met hoge hekken. Mensen zijn misschien meer op zichzelf georiënteerd, maar toch geloof ik dat het gemeenschapsgevoel er nog steeds is. Alleen op een kleinere schaal.”

Voorbij de Zee wordt zondag 22 november om 23:15 uitgezonden op NPO 3.

menu