Ton Koopman stond verkleed als Bach voor het Luthers Bach Ensemble, dat speelde vanaf de galerij voor het nieuwe orgel.  Foto Peter Wassing

Schnitgerfestival van start: nieuw orgel in de Lutherse kerk

Ton Koopman stond verkleed als Bach voor het Luthers Bach Ensemble, dat speelde vanaf de galerij voor het nieuwe orgel. Foto Peter Wassing

Het Schnitgerfestival ging dinsdag van start met de ingebruikname van het nieuwe orgel in de Lutherse Kerk in Groningen. ,,Het is een bijzondere dag vandaag.”

Binnenkort gaat er een kist wijn richting Tymen Jan Bronda. ,,En dat wordt geen slobberwijn”, meldde collega-organist Erwin Wiersinga. ,,Ongelofelijk dat Tymen Jan dit voor elkaar heeft gekregen. En dat in deze tijd.” Wiersinga, organist van de Martinikerk, was gisteren een van de aanwezigen bij de ingebruikname van het nieuwe orgel in de Lutherse Kerk. ,,Voor de stad Groningen is dit prachtig. Het was met zijn drie Schnitgerorgels al een heel bijzondere orgelstad. En nu is ook het verdwenen Schnitgerorgel terug.”

De kist wijn is het gevolg van een oude belofte. Toen Bronda, cantor-organist van de Lutherse Kerk in Groningen en artistiek leider van het Luthers Bach Ensemble, vijf jaar geleden het plan ontvouwde om het verdwenen Schnitger-orgel in de Lutherse Kerk in Groningen te laten herbouwen - kosten: ruim een half miljoen euro - waren er velen die twijfelden aan de haalbaarheid. Wiersinga: ,,Ik vond het een heel ambitieus plan. Maar Tymen Jan kan mensen voor zich winnen. Dat is een grote kwaliteit. Die kist wijn heeft hij verdiend.”

Veel van de mensen die Bronda enthousiast wist te maken, waren gistermiddag in de Lutherse Kerk. Zoals Bernhardt Edskes, de 77-jarige Zwitserse orgelbouwer met Groningse wortels, die - toen de financiering wat moeizaam ging - financieel water bij de wijn deed. ,,Dat ik dit mocht realiseren in mijn geboortestad is voor mij heel bijzonder”, zei Edskes in zijn toespraakje voorafgaand aan het concert, dat tevens de opening van de vijfde editie van het Schnitgerfestival markeerde.

Op basis van oude contracten met gegevens over de samenstelling van het orgel, kwam hij uit bij een Schitgerorgel op het Duitse waddeneiland Pellworm. ,,Dat had precies dezelfde maten”, vertelde Edskes. Dat instrument diende als voorbeeld voor zijn ‘authentische reconstructie’, zoals Edskes het na afloop noemde. Het bouwen ervan voelde ook als het herstel van een groot onrecht, vertelde hij. ,,Het orgel dat nota bene door Arp Schnitger, die hier ter kerke ging, aan de Lutherse gemeente was geschonken, is in de negentiende eeuw weggegooid. Dat is dramatisch.”

Het Schnitgerorgel moest in 1896, naar de mode van die tijd, plaatsmaken voor een instrument van de gebroeders Van Oeckelen. ,,Alsof je een schilderij van Rembrandt vervangt door eentje van de dorpsschilder”, mopperde Edskes. ,,Want van die kwaliteit zijn Schnitgers orgels. Hij was de Stradivarius van de orgelbouwers. Dat we dat konden herstellen, voelde voor mij ook als een innerlijke opgave. Het is een bijzondere dag vandaag.”

Het nieuwe Schnitgerorgel is gebouwd op een van galerijen van de Lutherse Kerk, recht tegenover het Van Oeckelenorgel. ,,Dat is ook een heel mooi instrument”, nuanceerde Hans Fidom, hoogleraar orgelkunde aan de VU en wetenschappelijk directeur van het Orgelpark in Amsterdam. ,,Tymen Jan heeft hier twee werelden tot zijn beschikking.” Fidom noemde het ‘een wonder’ dat het nieuwe orgel er is gekomen. ,,Heel erg fijn dat er weer zoveel mogelijk is, want ook in Utrecht, in TivoliVredenburg, is net een nieuw orgel in gebruik genomen. En bij ons op het Orgelpark wordt een nieuw barokorgel gebouwd.”

Vaak wordt over orgels gesproken alsof het instrumenten zijn uit het verleden, constateerde Fidom. ,,Vanwege de leegloop van de kerken en de secularisatie. Maar ik zie in de 21ste eeuw een nieuw soort orgelcultuur opbloeien. Aan de ene kant gericht op authenticiteit, zoals hier. En aan de andere kant zonder angst voor nieuwe digitale toepassingen. Het blijft een niche, maar er gaat wel veel geld in om en blijkbaar heeft de maatschappij dat er voor over.”

Voordat het publiek kon luisteren naar het nieuwe orgel moest er eerst een reeks toespraken en plichtplegingen worden doorstaan, die ruim een half uur in beslag namen. Als afsluiting van gaf Ton Koopman, vermomd als Johann Sebastian Bach, officieel zijn goedkeuring aan het orgel. Daarna snelde hij naar boven om het Luthers Bach Ensemble te dirigeren vanachter het nieuwe orgel, waarbij hij al snel zijn baard verloor. Na afloop toonde Koopman zich zeer tevreden met het nieuwe orgel. ,,Heel bijzonder dat Tymen Jan dit heeft aangedurfd. En dat hij het voor elkaar heeft gekregen. Heel belangrijk voor het orgellandschap.”

Het Schnitgerfestival duurt nog tot en met zondag 5 november, met onder meer tal van activiteiten rond het nieuwe barokorgel van de Lutherse Kerk en veel aandacht voor 500 jaar Reformatie. Voor het programma zie www.schnitgerfestival.nl.

menu