In de nacht van donderdag op vrijdag is schrijver/dichter en telefonist Karel ten Haaf overleden. Vlak voor zijn dood gaf hij onderstaand interview.

Dichter, schrijver, telefonist, bewonderaar van Cornelis Vaandrager, kenner van Leon Trotski. Een jaar na de presentatie van zijn bundel Nilfisk! zochten we Karel ten Haaf op. In zijn laatste woning

. B loemen? Drank? Fruit? Bitterballen? Wat neem je mee voor iemand die in een hospice verblijft? Iemand die schrijver en dichter is, met in het huis dat hij moest verlaten de wereld aan boeken. Iemand die nu door de medicijnen snel uitgeput en duf raakt. Geef je zo iemand pen en papier? Nog een boek?

De keuze valt op een Cattleya, koningin der orchideeën. ,,Een plantje, hartstikke leuk”, reageert Karel ten Haaf na het in ontvangst nemen. ,,Vroeger interesseerde mij het niet. Maar nu kan ik er gefascineerd naar kijken’’, zegt hij. ,,Hoe ze uitvallen en zo. Hoe ze de tijd proberen vast te houden. En dat ze dan toch…”

Het weerzien in Groningen is even schrikken. Gelukkig slaagt ten Haaf (1962) er snel in om zijn gast op het gemak te stellen. Stoel bij het raam. Kopje thee. Zachtjes ruist achter het gordijn een zuurstofmachine. Drie weken zit Ten Haaf nu hier. ,,Ik ben een beetje een einzelgänger . Nu komen mensen afscheid nemen”, vertelt hij. ,,Het is niet dat ik het emotioneel niet trek. Maar het gaat maar door. Je kunt niet zeggen: jij maar niet.”

Missc hien moet je mensen een tekstje geven. Of een filmpje laten zien. Zodat ze buiten kunnen blijven.
,,Deur open. Hand geven. Deur dicht. Ja, maar dat willen mensen niet. Het zou mooi zijn als we het kunnen doseren. Het schijnt dat het record in dit hospice twee jaar en twee maanden is. Dat moet ik zien te verbreken. Maar het moet dan wel leuk blijven.”

De terugkeer van het fascisme zat er natuurlijk aan te komen

Je klink t tamelijk monter. Kun je er een beetje mee overweg?
,,Tot m ijn verbazing wel. Vroeger ben ik een tijd depressief geweest. Toen ik 20 jaar was dacht ik: als mij iets overkomt, dan is het snel gebeurd. Over die moedeloosheid ben ik heen gegroeid.”

Dit m oet toch een teleurstelling zijn.
,,Ik ha d graag nog dertig jaar in goede gezondheid voortgeleefd. Toch is het niet zo dat ik denk: o, waarom ik? Ik weet natuurlijk ook wel dat ik vanaf mijn 15de een pak shag per dag heb gerookt. Dan moet je niet raar opkijken als je daar een keer de gevolgen van ondervindt. Natuurlijk denk je: anderen krijgen het wel, ik niet. Als het gebeurt, moet je niet gaan emmeren.”

Krijg j e begeleiding?
,,D at kan wel, maar ik doe het samen met Marjan, mijn partner. We kijken naar de positieve dingen. Niet: het gaat slechter, het gaat slechter, het gaat slechter. Niet: ik ga dood en ik ga pijn lijden. Eigenlijk andersom. Het is vooral: we hebben nog mooie dingen.”

Je b ent nu twee jaar ziek.
,,In februari 2017 begon het, met pijn in de nek. Ik dacht aan een hernia. In april kreeg ik te horen dat het kanker was. Vorig jaar april heb ik nog een boek kunnen uitbrengen, een dichtbundel, Nilfisk! . Dat was psychologisch belangrijk; dat heb ik nog gehaald. Nu ben ik bezig met twee dingen: een roman in ondertitels en een boek over Cornelis Vaandrager. Bezig blijven. Anders zit je maar een beetje. Wat moet je anders?”

,,Ik schrijf wat en Marjan typt het uit, want dat kan ik niet meer goed. Op die manier doen we iets samen. Dat is al mooi. Het goede van hier zitten, in dit hospice, is dat ik niet langer de verpleegde ben en Marjan de verpleegster. Dan doen nu anderen. Door het samen te doen, hou ik ook een beetje schot in het schrijven. Of het afkomt, weet ik niet. Ik denk het niet.”

Ik kan mij voorstellen dat je nergens zin meer in hebt.
,,I k zei tegen de longarts: het moet voor jou zwaar zijn. Tegenwoordig heb je steeds betere behandelingen, terminale mensen blijven steeds langer in leven. Jij leert ze kennen, maar ze gaan wel dood. Hij zegt: ‘Je hebt mensen die horen dat ze longkanker hebben en die laten meteen de kop hangen. Die zijn eigenlijk meteen al dood. Dat is afschuwelijk. Maar je hebt ook mensen die je langer kunt laten leven. Die krijgen extra tijd.’ Zonder mijn arts was ik allang dood geweest.”

Heb j e spijt?
,,Va n het roken bedoel je? Ik heb erg van het roken genoten. Ik was een enorme kettingroker. Verschrikkelijk. Ik ben ermee gestopt toen de therapie aansloeg, dat had ik de artsen beloofd. Toen het effect van de therapie was uitgewerkt, ben ik niet meer begonnen. Vooral uit angst, omdat ik het dan benauwd kon krijgen. Als ik het leven over mocht doen, zou ik het weer doen. Dit einde ken je niet van te voren. Je gaat ervan uit dat je geen kanker krijgt. Afgezien van die periode dat ik depressief was, heb ik altijd goed kunnen genieten.”

D at blijkt ook wel uit je boeken. Daar zit altijd plezier in.
,,Daarvoor ben ik schrijver geworden. Iets maken , iets bedenken, iets fantaseren. Dat houd je scherp. Daar werd ik vrolijk van. Voordeel is dat ik nooit voor het geld heb geschreven – dat is zoiets stompzinnigs. Ik wilde schrijven om leuke dingen te maken. Lol beleven. Zoiets als een roman in ondertitels slaat natuurlijk nergens op, maar ik beleef er plezier aan. Helemaal als het lukt. Lukt het niet, dan heb ik het in ieder geval geprobeerd. Dan heb ik er met plezier over nagedacht.”

In jou w werk kreeg de lezer hooguit een indruk van jouw zielenroerselen.
,,Ik heb altijd geprobeerd de dingen zo op te schrijven dat mensen niet wisten of het waar was, of het gemeend was. De verwarring vond ik het leukste. ‘Hee, wat moet ik daar nu weer mee?’ Plezierig ongemak. Soms ook vies ongemak, omdat je eigenlijk niet vies mag zijn.”

Ik z ie dat je een poster van Leon Trotski aan de muur hebt opgehangen, de Russische marxistisch revolutionair en theoreticus. De strijd gaat door?
,,Mij n politieke boeken heb ik weggegeven aan een instituut in Amsterdam dat over de hele wereld cursussen geeft over het wetenschappelijke socialisme. De bijzondere exemplaren houden ze zelf, de rest wordt verkocht om met de opbrengst mooie trotskistische dingen te doen. De literaire boeken gaan naar een antiquariaat. Ze mogen alles gratis hebben, ook de bijzondere boeken die ze mij voor heel veel geld hebben verkocht, maar dan moeten ze de rest ook nemen.” (Tekst gaat verder onder de foto)

Dat je da t wilde lezen, die trotskistische boeken. Vaak heel slecht geschreven.
,,D at geldt voor de meeste literatuur. Om daar achter te komen, om dat te kunnen beoordelen, moet je het wel eerst lezen. Iemand moet dat doen. Ik heb dat gedaan. Anderen deden het niet voor mij. Er zit ook veel interessants tussen.”

Hoe heb jij de provinciale verkiezingen ervaren, en dan met name de winst van Forum voor Democratie?
,,Vol afgrijzen. De terugkeer van het fascisme. Het zat er natuurlijk aan te komen. In de jaren negentig, toen het begon, dacht ik al dat het de verkeerde kant op kon gaan. Daardoor was ik nu niet verrast. Wat me wel verrast is dat mensen nog niet inzien hoe fout het is, dat ze er niet tegen in opstand komen.”

,,Paul Cliteur is een wetenschapper. Thierry Baudet doet zich voor als een intellectueel. Dan verwacht je dat het enig niveau heeft. Wat je krijgt, is basaal geleuter. Geen idealen, maar ondoordachte oplossingen die alles nog veel erger maken. Het gaat ze niet om iets te verbeteren, het gaat ze alleen maar om macht. Ik kan mij er erg over opwinden. Dat moet ik niet te veel doen. Dat is niet gezond.”

Jij bent blijven waarschuwen voor het fascisme, ook toen dat niet in mode was. Je bent altijd volhardend en consequent geweest.
,,Dan k voor het compliment. Het is gewoon wat ik meen. Ik kan mij enorm opwinden over de onrechtvaardige verdeling van macht en kennis. Mensen beoordelen op een afkomst waar ze niks aan kunnen doen ... Mensen nadragen dat ze toevallig een andere kleur hebben of in een andere stad geboren zijn… Flikker op zeg.”

,,Ik ben zelf nooit weggezet of weggeduwd. Het is puur de onrechtvaardigheid waar ik kwaad om word. Dat is begonnen in de pubertijd. Toen ben ik gedichten gaan schrijven en werd ik politiek actief. Bij de meeste mensen gaat zoiets over. Bij mij niet. Tijdens mijn jeugd was iedereen in mijn omgeving met politiek bezig. Dat is daarna minder geworden. Nu lijkt het een beetje terug te keren.”

Je doelt op jongeren die er iets van willen maken.
,,W ant dat kan nog steeds. Je moet je realiseren dat het niet alleen om persoonlijke keuzes gaat, maar dat de maatschappelijke constellatie verkeerd in elkaar zit. Je kunt zeggen: ik eet geen vlees meer. Het is beter om te zeggen: we verbieden de megastallen. Dat is veel effectiever. Als je echt iets wilt veranderen, moet je politiek actief worden. Als het je alleen om je persoonlijke keuzes gaat, loop je weg voor je verantwoordelijkheid. Dat vind ik. Daarom ben ik links geworden.”

N ooit twijfel gehad?
,,Ni et over dit soort dingen. Niet over mijn politieke keuze. Ook niet over mijn werk. Ik ben gesjeesd op de universiteit. Daarna ben ik als telefonist bij het ziekenhuis gaan werken. Fantastische baan. Leuk werk. Ik kon mensen helpen. Ik hoefde het werk niet mee naar huis te nemen. Het stelde mij in staat te schrijven wat ik wil. Ik hoefde nooit concessies te doen. Als mijn uitgever het niet wilde uitgeven, dan deed ik het zelf wel. Ik hoef er toch niet van te leven. Ik heb een goede keuze gemaakt.”

Heb j e het gevoel dat je als schrijver op waarde bent geschat?
,,He t was leuk geweest als het door meer mensen was gewaardeerd. Toen ik 18 jaar was, wilde ik beroemd worden. Nu ben ik blij dat ik dat niet geworden ben, want het lijkt me afschuwelijk. Ik weet ook niet hoe de waardering eruit had moeten zien. Dat meer mensen zien dat ik met iets eigens bezig ben. Zoiets.”

Mis schien had je moeten uitleggen waar je mee bezig was.
,,Dan g a je dingen verklappen. Dan verdwijnt het effect. Als ik meer had willen uitleggen, had ik dat wel in het werk laten zien.”

Het boek dat jij hebt gemaakt over visuele en concrete poëzie, Zieteratuur , dat was een openbaring, omdat het liet zien dat alles poëzie kon zijn. Geen gedicht is ook een gedicht, zoals jij ooit schreef. Heel bevrijdend.
,,V aandrager pakte een tekst uit de werkelijkheid, zette die op papier en zei: ‘Dit is een gedicht, want het is tekst op een bladzijde.’ Het is de kunstopvatting van Marcel Duchamp. Die liet zien dat een gewone toiletpot kunst werd als je ’m in een museale context liet zien. Ik ben van mening dat als de maker zegt dat iets een gedicht is het een gedicht is. Sommige mensen, vooral puristen, vinden dat te vrij. Voor mij is het democratie. Iedereen mag meebeslissen.”

Is er nog iets wat je kwijt wil, los van wat je al geschreven hebt en nog gaat schrijven? Na e nig nadenken: ,,Er zijn altijd ontevreden mensen geweest. Maar nu zijn het er wel heel veel. Ze verzamelen zich allemaal rond een partij. Je ziet ook dat steeds minder mensen er tegen durven te protesteren. Dat wat ze zeggen door anderen wordt overgenomen. Dan kan het snel gaan, vrees ik. Ik geloof in het goede. Maar als je niks doet, overwint het goede niet. Als je niks doet, dan word je door de ontevreden mensen overrompeld.”

,,Wat ik nog kwijt wil, is dat mensen die op Baudet stemmen stompzinnig bezig zijn. Anders geformuleerd: zulke types moet de wind uit de zeilen worden genomen. Er zijn betere oplossingen. Als mensen daarvoor kiezen, mogen ze best af en toe een stukje vlees eten.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur