Gids Marcel de Jong sloot de wandeling af met een Cocksiaanse preek in de kerk van Ulrum.  Foto Peter Wassing

Veertien uur lopen (op klompen) om in Ulrum de waarheid te horen

Gids Marcel de Jong sloot de wandeling af met een Cocksiaanse preek in de kerk van Ulrum. Foto Peter Wassing

In Ulrum werd in de jaren dertig van de negentiende eeuw de revolutie gepredikt door dominee Hendrik de Cock. Marcel de Jong schreef er een roman over en gidst rondleidingen langs de belangrijkste plekken in het dorp.

,,Hier waren dus enorme rellen”, vertelt Marcel de Jong. We staan met zijn twintigen in de verder uitgestorven straat voor het dertiende-eeuwse kerkje van Ulrum, genietend van de lentezon. ,,Moet je je voorstellen: duizenden mensen op de been, vechtpartijen, gescheld, oproer.”

De Jong is onze gids. Hij voert ons deze middag langs plekken in het Noord-Groningse dorpje die een belangrijke rol hebben gespeeld bij de Afscheiding .

Grote sociale tegenstellingen

In Ulrum werd in 1834 geschiedenis geschreven, toen dominee Hendrik de Cock zich met zijn aanhangers afscheidde van de Nederlandse Hervormde Kerk. Het was het startpunt van een van de grootste kerkscheuringen in Nederland, waarbij gereformeerden en hervormden zich opsplitsten.

Waarom begon het uitgerekend hier? ,,De sociale tegenstellingen waren hier heel groot”, vertelt De Jong. ,,En Ulrum was een geïsoleerd dorp, omringd door water.”

De Jong publiceerde vorig jaar een roman, De Afscheiding , over deze geschiedenis, vanuit het perspectief van de hoofdrolspeler: Hendrik de Cock (1801-1842).

Een klassenstrijd

Hij stuitte op het verhaal via de vrouw van zijn vader, een directe nazaat van De Cock. ,,Een kerkstrijd waar koning Willem I op een gegeven moment zelfs soldaten op af stuurde, dat intrigeerde me. Ook al ben ik zelf niet christelijk en ook geen Groninger.”

De journalist/schrijver uit Delft verdiepte zich in het theologische dispuut en dook in de archieven. Hij ontdekte dat achter het geloofsconflict een klassenstrijd schuilging.

,,Toen De Cock in Ulrum begon te prediken zaten alleen de herenbanken vol”, vertelt De Jong. ,,De armen kwamen niet, want de dominee vertelde het verhaal van de rijken. De status quo werd bevestigd. De dagloners en ambachtslieden hadden er niks te zoeken. Zij hielden huiskamerbijeenkomsten.”

‘Een vrouw gaf hem Calvijns Institutie’

Daarbij vertelden ze elkaar geloofs- en bekeringsverhalen. ,,Dat waren enorm emotionele bijeenkomsten”, vertelt De Jong. De Cock, zelf als burgemeesterszoon ook een man van de elite, wilde de kerk weer vol hebben en zocht contact met de kerkmijders in Ulrum.

Hij werd in zijn denken sterk beïnvloed door de bevindelijke gelovigen, die de meer verlichte, humanistische koers die veel dominees in die tijd aanhielden, sterk afwezen.

,,Een vrouw uit Ulrum gaf hem de Institutie van Calvijn, die hij tijdens zijn theologische opleiding in Groningen nooit had gelezen”, vertelt De Jong als we zijn aangekomen bij het huis waar bakker Beukema begin negentiende eeuw woonde. ,,Beukema was de eerste die De Cock liet kennismaken met boeken van theologen als Smytegelt en Hellenbroek . Hier begon de omslag in zijn denken.” De Cock radicaliseerde en zocht in zijn preken nadrukkelijk de confrontatie.

De kerkruiten ingeslagen om de preek te horen

Zijn preken trokken gewone mensen van heinde en verre, zegt De Jong als we stilstaan bij Kapsalon Ellie Reukema. ,,Hier stond vroeger een herberg waar men zich voor de dienst verzamelde en op krachten kwam. Het ging om honderden mensen. Een van hen was Luitsen Dijkstra, een turfsteker uit Smilde, die op klompen naar Ulrum kwam voor de diensten van De Cock. ‘De waarheid is me wel 14 uur lopen waard’, zei hij. Toen De Cock in Niezijl preekte sloegen ze de ruiten van de kerk in om hem te kunnen horen.”

De Cock gaf de armen weer een gevoel van eigenwaarde. ,,Uiteindelijk liep het helemaal uit de hand”, vertelt De Jong, aan het eind van de wandeling in de werkkamer van De Cock. ,,Dat kwam door de sociale media van die tijd: pamfletten. Aan beide zijden ging men verschrikkelijk tegen elkaar tekeer.”

De Cock werd als predikant geschorst, er werden militairen bij hem in huis geplaatst en op 13 oktober 1834 verscheen de Acte van Afscheiding.

De geschiedenis neemt zijn keer

Onder de wandelaars bevindt zich Nel Renkema-Bosch. De 85-jarige inwoonster van Niekerk is een nazaat van een van eerste ondertekenaars van de Acte: Ruurd Pieters Ritsema. ,,Hij heeft in die tijd nog gevangen gezeten”, vertelt ze, als de wandelaars na afloop in gebouw Irene, naast de kerk, nog wat napraten. ,,In de familie gingen wel verhalen rond over de Afscheiding, maar veel van wat de gids vandaag vertelde, wist ik niet.”

Mevrouw Renkema-Bosch is het levende bewijs dat de geschiedenis zijn keer heeft genomen. Ze is in alles het tegendeel van haar fanatieke voorvader en is juist blij dat ze tegenwoordig weer oecumenische diensten kan bijwonen, waarbij gereformeerden en hervormden samen in de kerkbanken zitten.

,,Het gaat om de inhoud van het geloof en niet om de naam van de kerk”, zegt ze. Die tolerante houding kreeg ze mee van haar moeder. ,,Uiteindelijk draait alles om liefde, warmte en vriendschap.”

Meer lezen of ook meelopen?

De roman De Afscheiding is verschenen bij Uitgeverij Passage. Prijs: 20,99 euro (368 blz.).

Marcel de Jong zal later dit jaar nog een aantal wandelingen door Ulrum gidsen: op 25 mei, 13 juli en 17 augustus. Opgave kan via de Stichting Oude Groninger Kerken .

menu