Nederland staat vol bijzondere bouwsels, lelijk en en mooi. Waar ze voor dienen, is lang niet altijd duidelijk. Fotograaf Edith Gerritsma en journalist Andrea Hijmans maakten een boek over follies.

Vijftien jaar geleden opperde het Centrum Beeldende Kunst in Groningen de bouw van een in het oog springend ‘ding’ voor het Noorderplantsoen. ,,Een park dat in Engelse stijl is aangelegd zou zeker een folly moeten bevatten”, redeneerde het centrum dat tegenwoordig door het leven gaat als Kunstpunt Groningen.

Daarop ging ontwerpduo Huting en De Hoop aan de slag. Speciaal voor het Noorderzonfestival werd een ‘bijzondere parkconstructie’ ontworpen: een moderne folly voor een modern park. Hoewel het bouwsel geen directe functie had, was er wel een beoogd nut. ,,Of je er nu in zit of erin klimt, kom en ontdek de mogelijkheden van deze unieke constructie en laat jou en je fantasie de vrije loop.”

Na afloop van het Noorderzonfestival werd de folly verwijderd; noodzakelijk voor het plantsoen was het blijkbaar niet. Het verhuisde naar Noordwolde in Friesland. Daar fungeert het sindsdien aan de Elsweg als visueel baken in de buurt.

loading

Follies bij de Fraeylemaborg, Folly Art Norg

Nederland kent meer bijzondere bouwsels als de Noorderzon-folly. Het lijkt zelfs alsof er steeds meer komen, tijdelijk of permanent. Zo zijn rond de Fraeylemaborg bij Slochteren sinds 2016 tien voor die plek ontworpen follies te bezoeken. Voorts wordt sinds 2018 festival Folly Art Norg gehouden. En nu is er ook boek over follies in Nederland: Voor de gek! .

Makers van het boek zijn fotograaf Edith Gerritsma uit Vinkeveen en journalist Andrea Hijmans uit Amsterdam. Het duo doorkruiste de afgelopen jaren het land om follies vast te leggen en te beschrijven – van Groningen tot en met Limburg, van Zeeland tot en met Friesland. Ze zochten naar de oorsprong van het fenomeen en spraken met ontwerpers, bouwers, opdrachtgevers en liefhebbers.

Jaren eerder had Edith Gerritsma een lezing bijgewoond van Wim Meulenkamp, voorzitter van de Donderberggroep, een stichting voor ‘follies, tuinsieraden en vermaakarchitectuur. ,,Meulenkamp heeft 25 jaar geleden een uitgave gemaakt met een overzicht van follies. Sindsdien zijn er veel bijgekomen, daar is in Nederland nog weinig over gepubliceerd’’, vertelt Hijmans over het ontstaan van Voor de gek!

loading  

‘Niet primair vanuit nuttigheid denkend gebouwd’

Wat is een folly? Waarin verschilt het van een beeld in de openbare ruimte gemaakt door een kunstenaar? ,,Dat is hét hoofdpijndossier”, reageert Hijmans. ,,De lijn is dun. Ik zou willen zeggen: laat iedereen die iets tegenkomt dat op een folly lijkt erover nadenken en dan tot de conclusie komen dat het verschil nauwelijks is vast te stellen.”

Hijmans wijst op Just hanging , een folly die architect Frederik ten Bloemendaal samen met bouwer Henk-Jan Visser in 2019 maakte voor Folly Art Norg: een groot insect, hangend in de bomen. ,,Is dat een folly? Ten Bloemendaal wilde het gewoon maken. Maakplezier is belangrijk bij follies. Hij liet zich inspireren door de woorden ‘dwaas’, openbare ruimte’ en ‘niet per se nuttig’.”

Bestaat zoiets als nutteloosheid? ,,Dat vroegen wij ons ook af. Als je een folly in de hoek van je tuin zet, is het ook een erfafscheiding. En je hebt vreemd gebouwde dierenverblijven die als folly worden gezien”, zegt Hijmans. ,,Het begrip nutteloosheid is ooit een keer in een omschrijving terecht gekomen. Wij spreken liever van ‘niet primair vanuit nuttigheid denkend gebouwd’.”

Gerritsma en Hijmans ontkwamen niet aan een selectie. Hun boek telt 160 follies. ,,Omdat er geen strakke definitie bestaat, hebben we zelf knopen doorgehakt. Ook hebben we een pragmatische oplossing gekozen. We hebben onze internetzoekmachine ingesteld op folly-alerts. Als iets als folly werd gepresenteerd, kreeg het onze interesse.”

loading  

Publiek trekken op een onschadelijke manier

Dat het aantal dwaze bouwsels in Nederland lijkt te groeien, laat zich lastig verklaren. Hijmans: ,,Het is mogelijk het verhaal van het ene schaap dat over de dam is gekomen. Er zijn de laatste jaren een paar manifestaties en festivals geweest. Het kan zijn dat follie-makers daardoor geïnspireerd zijn geraakt. Tegelijkertijd heb je altijd al zelfbouwers gehad, daar is minder zicht op.”

Wat opvalt is dat erfgoedorganisaties, natuurbeheerders en culturele instellingen de folly als hebben ontdekt of herontdekt. ,,Als er positieve reacties komen van bezoekers op kunst in de openbare ruimte, ligt het voor de hand daar follies aan toe te voegen. Wat mee kan spelen, is dat landgoederen zich moeten zien te bedruipen. Met follies kun je op een verrassende en voor de omgeving niet schadelijke manier publiek trekken.”

loading  

Iets dwaas in het boek: open-klap-luikjes

Gerritsma en Hijmans situeren de herkomst van de folly in het Engeland van de achttiende eeuw, in een tijd met groeiende aandacht voor landschapstuinen. ,,De folly is verbonden aan een romantisch idee over hoe je met je omgeving om kunt gaan en of je invloed op de omgeving kunt uitoefenen”, zegt Hijmans. ,,Een folly is leuk om naar te kijken, maar straalt soms een afkeer uit van al het planmatige en hyperfunctionele in de gebouwde omgeving.”

Voor de gek! is zonder bestaande uitgeverij uitgegeven. Voor het maken zijn Gerritsma en Hijmans in zee gegaan met vormgever Wout de Vringer, met wie ze eerder een boek maakten. ,,Een uitgave als dit vraagt fondsenwerving en een behoorlijke investering. Dan kun je het net zo goed zelf doen”, zegt Hijmans. ,,We wilden ook graag iets dwaas in het boek, iets folly-achtigs: foto’s met een open-klap-luikje.”

Gevraagd naar wat ze geleerd heeft van het maken van Voor de gek! zegt Hijmans: ,,Nederland staat vol onverwachte gebouwtjes. Aanvankelijk merkte ik die nauwelijks op. Door het denken over follies en het zoeken naar follies ben ik anders gaan kijken. Wat leuk is, is dat we nu foto’s toegestuurd krijgen van mensen die denken dat ze een folly hebben ontdekt. Ook zij zijn anders gaan kijken.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Beeldende kunst
Boeken