Boek over NSB-verleden Anloo moet stilzwijgen doorbreken: 'Het is tijd voor het werkelijke verhaal'

Sienus Nijborg bij het oude gemeentehuis in Annen. Hij heeft een boek geschreven over de NSB-periode in voormalige gemeente Anloo. ,,Dit ei móest worden gelegd.'' Foto: Marcel Jurian de Jong

De afgelopen vijf jaar deed hij onderzoek naar het NSB-verleden van de voormalige gemeente Anloo. Historisch onderzoeker Sienus Nijborg uit Nieuwlande noemt het zelfs een roeping. ,,Het boek is geen afrekening.’’

Zijn vader was duidelijk over het voornemen een boek te schrijven over de NSB-geschiedenis in Anloo en omgeving, over de relatief grote aanhang, over kopstukken die er toentertijd leiding aan gaven, over de na-oorlogse machtsstructuur.

,,Pa zei: Jongen, daar moet je niet in gaan roeren.’’

Maar dit ei móest gelegd worden, benadrukt Nijborg, geboren en getogen in Annen ,,Het is tijd voor het werkelijke verhaal, hoe onthutsend en pijnlijk ook.’’

De schrijver spreekt van een intrinsieke drang om recht te doen aan de geschiedschrijving, aan de spanningen in deze streek. ,,Al kom ik daardoor dicht op de huid van sommige mensen.’’

‘Vreemde spanning’

Als na-oorlogs kind uit een arbeidersgezin is Nijborg (1953) de ‘vreemde spanning’ in het dorp tussen arbeiders en boeren altijd bijgebleven. ,,Wrijving. Onuitgesproken gevoelens. Een aparte sfeer van stilzwijgen.’’

Met soms nog kleine erupties, zoals in 1970 toen de ruiten bij een ‘foute’ dierenarts uit Annen werden ingegooid. ,,Hij wilde met een club van oud-frontstrijders en NSB’ers een gezellige bijeenkomst beleggen in een dorpscafé in Donderen. Dat ging uiteindelijk niet door.’’

Het intrigeerde de historisch onderzoeker bovenmatig. Jaren geleden begon zijn zoektocht naar de feiten, het ‘werkelijke verhaal’.

loading

Innige verstrengeling

Zijn boek, getiteld Gerhardus Dieters en de radicalisering van de NSB , schetst een beeld van de innige verstrengeling tussen boerenbeweging en het nationaal-socialisme in de voormalige gemeente Anloo.

Het boek gaat in op het hoe en waarom van de enorme NSB-aanhang in de voormalige gemeente Anloo: in hoofddorp Annen, maar ook in kleine buitendorpen als Annerveen, Eexterveen, Anderen, Anloo en Gasteren.

Een belangrijke oorzaak voor die steun, stelt Nijborg, was de heersende landbouwcrisis in de jaren 30. ,,Die sloeg hard toe. Er was veel werkloosheid. Mensen leden honger en leefden in armoede.’’ Een aantal (middel)grote boeren die veel te verliezen hadden wierpen zich op als leider.

Kleine boeren ingepalmd

Nijborg: ,,Met een paternalistische houding palmden ze veel kleine boeren in. ‘Luister maar naar mij’, was de zoetgevooisde boodschap. Ja, dat deden ze heel handig.’’ Ook voelden de kleine kernen zich achtergesteld bij hoofddorp Annen. Die optelsom openbaarde zich onmiskenbaar bij de Provinciale Statenverkiezing in 1935.

,,Toen stemde bijna 39 procent van de kiesgerechtigden in de gemeente Anloo op de NSB’’, weet Nijborg. ,,Dat is verhoudingsgewijs veruit het hoogste aantal in heel Nederland.’’

Veel mensen zagen de NSB als een partij die zich verzette tegen de gevestigde orde die de schuld kreeg van de crisis. De overeenkomsten met de huidige tijd en het opkomende populisme zijn zichtbaar.

loading

Charismatisch

Gezichtsbepalende man van de NSB in Anloo was landbouwer Gerhardus Dieters (1902-1980) uit Annerveen. Een charismatisch man, alom gerespecteerd, een begenadigd spreker, maar ook iemand met een hartgrondige afkeer van joden. Hij koketteerde openlijk met de nazi-ideologie.

Onder invloed van de grote landbouwcrisis werd Dieters in 1932 de belangrijkste woordvoerder en medeoprichter van de militante Drentse Boerenbond. Niet veel later ging deze groepering op in de overkoepelende Nationale Bond Landbouw en Maatschappij, die steeds meer in het vaarwater van de NSB terecht kwam. In juni 1933 sloot Dieters zich aan bij de NSB.

Twee jaar later verzamelde hij als lijsttrekker in Drenthe meer dan 10.000 kiezers achter zich. Aan het eind van dat jaar werd Dieters kringleider van de NSB in Noord-Drenthe en in 1937 districtsleider voor de provincie Drenthe en Tweede Kamerlid, waarvoor hij zich op verzoek van Anton Mussert kandidaat had gesteld.

Antisemiet

Dieters ontpopte zich steeds meer als een antisemiet en propagandist van de Germaanse SS. In 1943 werd hij op pad gestuurd om in Duitsland Nederlandse dwangarbeiders te ronselen voor de Waffen SS. Ook ontdekte Nijborg dat Dieters in 1944 bijna een half jaar aan het Oostfront gevochten had tegen de Russen.

Hoe groot de NSB-aanhang in de gemeente Anloo was, bleek bij de bevrijding. De Binnenlandse Strijdkrachten arresteerden toen meer dan 300 NSB’ers. ,,In verhouding tot het aantal inwoners zijn dat er veel’’, zegt Nijborg. ,,Het aantal NSB-leden was gedurende de oorlogsjaren zelfs vervijfvoudigd.’’

De meesten werden geïnterneerd in Kamp Westerbork, een deel van hen werd bestraft door het Bijzonder Gerechtshof of Tribunaal in Assen. Voor zijn aandeel in de oorlog kreeg hij tien jaar gevangenisstraf, maar Dieters kwam al na zes jaar weer op vrije voeten.

Populariteit bleef

,,Zijn populariteit was echter amper verminderd’’, constateert Nijborg. ,,Die status heeft mij altijd geïntrigeerd, vooral ook omdat hij contact onderhield met de weduwe van Rost van Tonningen, die tot haar dood nationaal-socialistische propaganda bedreef. ’’

In de eerste naoorlogse jaren speelden sterk behoudende boeren volgens de auteur nog steeds een dominante rol in het gemeentebestuur van Anloo. ,,Een onthutsende situatie’’, meent Nijborg. ,,De boerenleiders gingen op het pluche zitten, alsof er niets gebeurd was.’’ Ze wisten hun greep te houden op het politieke en bestuurlijke krachtenveld.

,,Hoe dat mogelijk was? Goede vraag, maar die heb ik niet verder uitgediept. Ik constateer dat de autoritaire samenleving in takt bleef. Het zal iets te maken hebben met de mentaliteit van de bevolking en het gebrek aan echte leiders bij de arbeidersbeweging.’’

Buitenspel

Volgens Nijborg werden bij het benoemen van vertrouwenspersonen en wethouders de PvdA en CPN aanvankelijk buitenspel gezet. ,,Er werd niet in de geest gehandeld van de ontluikende democratische rechtsstaat.’’

Om tot zijn boek te komen bracht de auteur vele honderden uren door in gemeentelijke, provinciale en rijksarchieven. Dáár lagen de bouwstenen voor het verhaal dat nog nooit goed verteld was. ,,Ik heb alle relevante stukken ingezien’’, zegt hij.

De historisch onderzoeker probeerde de gedocumenteerde feiten zo helder en leesbaar mogelijk te presenteren. ,,Zonder voetnoten. Dat vind ik een soort schaamlap. Het werkt ook remmend bij het lezen. Het is een feitenrelaas, geen wetenschappelijk boek. Maar inhoudelijk klopt het.’’

Vertekend beeld

Nijborg sprak slechts met een beperkt aantal nazaten. Een bewuste aanpak. ,,Ik ben wat huiverig voor oral history , van incomplete of gekleurde getuigenissen die soms door overlevering een ander verloop kregen. Veel kinderen en kleinkinderen hebben een vertekend beeld van de lokale geschiedenis. Bijvoorbeeld omdat er slechts fragmentarisch over gesproken werd of bepaalde gevoeligheden weggelaten werden.’’

Met zijn boek wil Nijborg laten zien hoe de machtsstructuur er uitzag, hoe de sociale verbanden waren. ,,Dat vind ik interessanter dan mensen te kwetsen of te brandmerken.’’ Op de vooraankondiging van zijn boek kreeg hij vooral positieve (schriftelijke) reacties.

Maar Nijborg weet dat er ook mensen zijn die niet op deze uitgave zitten te wachten. ,,Via via hoor je wel geroezemoes over het onnodig oprakelen van de gebeurtenissen. Geen wonder: decennialang is het doodgezwegen. De waarheid is niet altijd fraai. Maar het boek is geen afrekening.’’

Dat de beschreven episode 75 jaar na dato nog altijd gevoelig ligt blijkt volgens Nijborg ook uit het feit dat de Historische Vereniging Annen niets in de archieven heeft. ,,Ze mijden deze inktzwarte periode als het coronavirus.’’

***

Beperkte oplage

Het boek Gerhardus Dieters en de radicalisering van de NSB gaat zo’n 185 pagina’s tellen en wordt in beperkte oplage uitgegeven. Het kan tot uiterlijk 15 juni bij voorintekening worden besteld bij de auteur. Hij heeft inmiddels al zo’n honderd belangstellenden kunnen noteren. Voor nadere informatie: s.nijborg@hotmail.com

menu