De ‘Psalmenpompen’ van Van der Tak

Het Harmoniummuseum in Barger-Compascuum eert de Rotterdamse instrumentenbouwer Jilles van der Tak vanaf 8 april met een speciale expositie.

Een groot of handzaam instrument, luxe uitvoeringen van mahonie en notenhout met sierlijk houtsnijwerk of rechte, simpele kisten van eiken: het harmoniummuseum in Barger-Compascuum heeft ze allemaal in huis. De vrijwilligers van het museum, dat in 2001 onderdak kreeg in het Veenpark in het dorp, zijn druk bezig met de inrichting van een speciale tentoonstelling: Van der Tak & Co.

Harmoniumbouwer

Jilles van der Tak (1830-1913) was harmoniumbouwer in Rottterdam en met in totaal zo’n 25.000 exemplaren de grootste bouwer van Nederland. Zijn instrumenten stonden in menig huiskamer van vooral protestantse gezinnen. Met de pedalen – hard trappen! – trapt de bespeler lucht langs de metalen ‘tongen’ om zo het gewenste geluid te krijgen. ,,Vandaar de bijnaam psalmenpomp, ook wel cirkelzaag des geloofs genoemd”, meldt Klazienavener Jan Vos (76). De verzamelaar/restaurateur is samen met Jaap Bos initiatiefnemer van het museum.

,,Als je toen muziek wilde hebben, moest je het zelf maken”, vertelt Vos. Dat verklaart meteen waarom na de jaren 50 in de vorige eeuw de harmoniums aan populariteit verloren: makkelijke elektronische orgels, maar vooral ook de radio en grammofoon, namen het stokje over. Mooi voor het museum: dat heeft nu al rond de 270 bijzondere exemplaren veiliggesteld. Vos: ,,Je kon ze vaak voor niks ophalen.”

Kritische blik

Het museumgebouw op het Veenpark kocht de gemeente Emmen, destijds eigenaar van het park, dertig jaar geleden van de Floriade in Zoetermeer. Het ‘Aards Paradijs’ bracht niet het gehoopte toeristische succes en het gebouw stond lange tijd leeg. Nu trekt het ruim 10.000 bezoekers per seizoen, geeft het bestuur trots aan.

De recente uitgave van het boek Jillis van der Tak & Co van Joop Rodenburg was aanleiding voor het museum om een expositie te wijden aan deze bekende harmoniumbouwer, die in al 1861 zijn eerste exemplaren maakte. Ze keken eens kritisch in de eigen collectie rond en ontdekten dat ze zelf al vijftien exemplaren hadden. Voor de expositie lenen ze nog diverse harmoniums, waaronder een bijzonder luxe exemplaar van dominee Dorsman uit Staphorst, dat nu voor het eerst te zien is. Vos: ,,Echt heel bijzonder. Deze mahoniehouten kast is ontworpen door architect Van de Kloot Meyburg, aanhanger van de Haagse School, die ook het fabriekspand van Van der Tak ontwierp.” Met ingelegd parelmoer en siersmeedwerk en sierlijke kaarsenstandaards is deze ‘Juliana’ het pronkstok.

'Nieuwe instrumenten'

Het harmonium maakt deel uit van de groep ‘nieuwe instrumenten’ die begin 19de eeuw ontstond en waartoe ook de accordeon en mondharmonica behoren. ,,Het systeem van een harmonium is net zoals dat van een omgevallen accordeon”, legt voorzitter Johan Kikkert (70) uit. Als organist uit Hoogeveen raakte hij na een bezoek nauw bij het museum betrokken.

Er zijn twee systemen: de drukwind die voor een krachtige klank zorgt en vooral voor kerken en theaters – muziek bij stomme film – handig was en het simpelere zuigwindsysteem, dat zachter klinkt. ,,Minder techniek, dus goedkoper en bereikbaar voor velen.”

Pompen op de pedalen

De ‘wind’ ontstaat via het pompen op de pedalen; soms was er een handpomp naast het instrument en weer later kwamen er elektrische pompen die de windvoorziening voor hun rekening namen. De verschijningsvormen variëren: van inklapbare, mobiele ‘schippers-harmoniums’ tot metershoge en uitbundig versierde exemplaren, compleet met houtsnijwerk, spiegels en handige (drank)kastjes.

Het museum draait op de groep van vijftien vrijwilligers. De harde kern is wekelijks bezig om de voormalige theaterzaal voor Van der Tak in orde te maken en de harmoniums in topconditie te krijgen. Kikkert: ,,Het geeft een prachtig overzicht van deze bijzondere harmoniumbouwer.”

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.