Het Nationaal Monument in Westerbork.

Dit jaar geen herdenking in Westerbork: 'Ik weet niet of ik er nog ben, als er volgend jaar weer kan worden herdacht'

Het Nationaal Monument in Westerbork. Foto: Marcel Jurian de Jong

Stilte past bij de dodenherdenking in Westerbork, maar dit jaar blijft het voormalig kampterrein ook leeg. Duizenden mensen die jaarlijks terugkeren om stil te staan bij de verhalen over de oorlog zijn even niet welkom. Veiligheid voor alles.

Een jongetje met een zwarte bril paradeert over in de grond gegraven houten bielzen. Op zijn blauwe laarzen probeert hij zijn zusje, gestoken in fel roze laarsjes, voor te blijven. Moeder filmt haar kroost met de telefoon. De linkervoet van het jochie blijft haken. Hij kwakt op de kiezelstenen tussen de bielzen. Zijn knie mist op een haar na de rails die aan weerskanten van de dwarsliggers zijn bevestigd.

Een tafereel bij het Nationaal Monument op het voormalig kampterrein in Westerbork. Voor de kleinsten in deze meivakantie een speelterrein, voor de ouders een inkijkje in de gitzwarte geschiedenis. Moeder en kinderen zijn niet de enige mensen die er deze week rondwandelen, maar druk is het niet. Geen gidsen die mensen rondleiden en verhalen delen. Geen grote groepen. Ouderen blijven thuis tijdens de coronacrisis.

Deze leegte, in aanloop naar 4 mei, is niet zoals het bedacht was. De afgelopen dagen hadden misschien wel de drukste dagen van het decennium moeten worden. In ieder geval achter de schermen. De viering van 75 jaar bevrijding, de grootse herdenking van alle oorlogsslachtoffers, een reünie voor overlevenden en nabestaanden.

Op 12 april was het 75 jaar geleden dat kamp Westerbork werd bevrijd. Het coronavirus gooide al in maart roet in het eten. Stilte past bij de dodenherdenking in Westerbork, maar deze leegte is vreemd. Duizenden mensen die jaarlijks terugkeren om stil te staan bij de verhalen over de oorlog zijn even niet welkom. Veiligheid voor alles.

Bewuste keuze

Het schrappen van alles wat op stapel stond, was absoluut geen gemakkelijke keuze, zegt de directeur van het Herinneringscentrum, Gerdien Verschoor. Maar wel een bewuste keuze. ,,Voor ons is herdenken niet een paar prominenten die samen een krans leggen. Herdenken is van ons allemaal. Iets dat we met zijn allen doen. Dus besloten we vrij snel dat de herdenking hier niet door kon gaan en dat het hier dan maar écht stil moet blijven op 4 mei.”

Geen taptoe voorafgaand aan de twee minuten stilte om 20.00 uur. Al zeven jaar wordt dit militaire signaal in Westerbork gegeven door Stephen de Koning. Hij weet hoe bijzonder het moment is dat nu verloren gaat. ,,Als je het signaal daar op die aardappelbunker brengt, zie je soms de mensen als het ware aan je lippen hangen. Ik vind het prachtig dat ik daar, in dat moment, een bijdrage aan kan leveren.”

Maar, De Konings trompet zal niet stil blijven dit jaar. Woensdag speelde hij voor camera’s van de regionale omroep de tonen in, waarop het maandagavond in een programma wordt uitgezonden. Zodat iedereen die dat wil in Drenthe het kan zien en horen. ,,Daarmee vul je het toch in, en krijgt dit moment de aandacht die het verdient.”

Dat gaat niet op voor Freddy Huizeling. Al zeventien jaar luidt hij de Westerborkklok wanneer de de slagboom bij de ingang van het kamp opengaat en alle toegestroomde mensen naar het monument trekken. ,,Een indrukwekkend gezicht, elk jaar weer”, vertelt hij. ,,Spijtig dat we het dit jaar moeten missen. Maar de impact van de crisis is zo groot, dat ik me er meteen bij neer kon leggen. Het is niet anders.”

loading

Bezoekersrecord

Het hele jaar werd al toegewerkt naar een hoogtepunt. In januari werden in vijf dagen tijd alle namen voorgelezen van de 102.000 mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden afgevoerd en niet terugkwamen. In februari noteerde het centrum een bezoekersrecord.

De aanstaande herdenking had intens moeten worden. Qua beleving en omvang. Het besluit om daar toch vroegtijdig de stekker uit te trekken, werd voorafgegaan door een emotioneel proces voor Verschoor en haar team.

,,Ik heb meerdere dagen slecht geslapen’’, zegt de directeur. ,,Natuurlijk emotioneert het mij, want wat ik doe is meer dan een baan.” De dag dat besloten werd alles af te blazen, biggelden de tranen over haar wangen in de auto op weg naar haar huis in Zutphen. ,,Maar het gaat niet om mij of het team. Ik vind het allemaal veel erger voor de ouderen. Zij gaan nauwelijks hun huis uit, en zien hun kinderen en kleinkinderen niet.”

Veel oudere mensen die Verschoor op 12 april graag in Westerbork had ontvangen, zullen er de volgende keer mogelijk niet meer zijn. Deze herdenking wordt namelijk om de vijf jaar gehouden. Dat gaf het besluit extra gewicht. Verschoor en haar team kozen niet voor afstel, maar voor uitstel. Geen nationale dodenherdenking op 4 mei in Westerbork, maar de herdenking van 75 jaar bevrijding van het kamp is verschoven naar 13 september.

loading

‘De mensen voor wie we het doen ontbreken’

Niet alleen activiteiten en bijeenkomsten werden geschrapt, ook het herinneringscentrum ging op slot. De portretten van kampoverlevers in de tentoonstelling Verdriet van de Bevrijding zien er even indringend uit als anders, maar niemand die ze deze weken ziet. De telefoonhaken waardoor hun verhalen klinken, galmen zachtjes door de lege hal.

,,Een rare gewaarwording”, vertelt onderzoeker Bas Kortholt, die de tentoonstelling samenstelde. Dagelijks zou een ander onderwerp worden uitgelicht. Sinds 12 maart is hier niets meer gebeurd. ,,De mensen voor wie we dit doen, al onze bezoekers, ontbreken. Iets aan de tentoonstelling veranderen voor mezelf heeft niet zo veel nut. We kunnen hier niemand naartoe halen, maar moeten positief blijven. Projecten die zich richten op het digitaal overbrengen van onze boodschap krijgen voorrang.”

Want de opdracht voor Westerbork blijft onveranderd ,,De verhalen vertellen”, zegt Kortholt. ,,Met de middelen die we hebben.”

Een voorbeeld daarvan is een podcast, die vanaf maandag te beluisteren is via platformen als Spotify en iTunes, maar ook via de website van het Herinneringscentrum. In de opname komen kampoverlevers en nabestaanden aan het woord, die anders maandagavond bij de herdenking zouden spreken.

‘Westerbork valt nooit en nimmer om’

Lies Caransa (81) bijvoorbeeld. Veel van haar familieleden werden via Westerbork gedeporteerd naar concentratiekampen in het door Nazi-Duitsland bezette Polen. Haar moeder overleefde Auschwitz, maar haar grootouders en haar geliefde neef werden omgebracht in Sobibor. ,,In eerste instantie dacht ik dat ik mijn verhaal helemaal niet zou kunnen vertellen, toen de herdenking werd afgeblazen. Nu ben ik druk geweest met passages inspreken voor de podcast. En ik vind het een fijn alternatief.”

Fred Mouw, inmiddels 82, was zeven toen het kamp werd bevrijd door de Canadezen. Ook hij sprak een boodschap in voor het audioverhaal, maar had het liever anders gezien. ,,Persoonlijk vind ik het in en in triest dat de herdenking niet kan doorgaan”, verzucht hij. ,,Als er volgend jaar weer gezamenlijk herdacht kan worden, weet ik niet of ik daar nog in goede gezondheid bij kan zijn. Ik ben op een leeftijd waarop de jaren beginnen te tellen.”

Herdenken geeft hem een goed gevoel. Op 4 mei loopt hij doorgaans voorop in de stoet, richting het monument. ,,Westerbork is een groot deel van mijn leven. En ergens vind ik dat prettig om te zeggen. Ik heb een boodschap die ik in mijn leven met zo veel mogelijk mensen wil delen. Helaas moet dat nu op een andere manier.”

Mouw is tevens lid van de Raad van Toezicht van het Herinneringscentrum. Ondanks de teleurstellingen over uitgestelde en afgelaste activiteiten, maakt hij zich geen zorgen over de toekomst. ,,Westerbork is een icoon. Het centrum valt nooit of te nimmer om.” Directeur Verschoor sluit zich daarbij aan. ,,We komen hier doorheen. En ik hoop natuurlijk dat heel Drenthe ons komt bezoeken op het moment dat we weer echt open kunnen.”

menu