Dampende kanalen vol gifgeel fabriekswater. Stadsriolen die rechtstreeks lozen op rivieren. Tot een halve eeuw geleden de alledaagse praktijk. Rioolwaterzuiveringen zorgen sindsdien voor schoon afvalwater. Medicijnresten en microplastics vormen een nieuwe uitdaging.

Het zijn van die anekdotes die iedereen bij waterschap Vechtstromen kan dromen. Zoals over de man die zijn kunstgebit per ongeluk in de wc liet vallen en doorspoelde. Hij meldde zich bij de rioolwaterzuivering met de vraag of zijn gebit misschien was aangetroffen. De man had geluk, want er was net iets uit het rioolwater gevist.

,,De man spoelde het gebit af, zette het in zijn mond maar haalde het er meteen weer uit’’, weet woordvoerder Martin Hilferink van Vechtstromen. ,,Het past niet, riep hij verontwaardigd uit. Gevolgd door de boodschap dat hij morgen wel weer terug zou komen. Het klinkt als een mop, maar zo is het écht gegaan.’’

Een rattenslang, badeendjes en Playmobilpoppetjes

Uit eerste hand komt het relaas van Jos Berens, beheerder van de rioolwaterzuivering aan de Dikke Wijk in Emmen. ,,Ik schrok me wezenloos toen ik eens het deksel optilde van een rioolgemaal in Emmen. In het water dreef een slang van misschien wel twee meter. Dat deksel sloeg ik natuurlijk meteen weer dicht.”

„Eenmaal bijgekomen van de schrik ben ik toch maar voorzichtig weer gaan kijken. Gelukkig bleek de slang dood te zijn. Het was een rattenslang, die wel als huisdier wordt gehouden. Kennelijk vroegtijdig overleden en door zijn baasje door de wc gespoeld.’’

De inmiddels verschrompelde slang is een van de pronkstukken in de vitrine vol bijzondere vondsten. Badeendjes, slippers, Playmobilpoppetjes; medewerkers kijken nergens van op.

Tot vijftig jaar geleden belandden zulke voorwerpen rechtstreeks in kanalen en rivieren, samen met minder zichtbare rotzooi als giftige stoffen. Geen wonder dat er in de buurt van die lozingen geen plant meer wilde groeien. De Wet Verontreiniging Oppervlaktewateren keerde het tij in 1970. Overal werden rioolwaterzuiveringen gebouwd, met als doel van afvalwater schoon water te maken.

Twee voor twaalf

,,In Twente was het toen echt twee voor twaalf’’, zegt dagelijks bestuurslid Erik Lievers van Vechtstromen. ,,Textielfabrieken waren de grote boosdoeners, maar omdat die tegelijkertijd voor veel werkgelegenheid zorgden was er nauwelijks aandacht voor de gevolgen van lozingen voor de natuur. Daaraan dacht men toen sowieso niet zo snel. Met als gevolg dat in Twente de biodiversiteit sterk achteruitging.’’

Op de website van Vechtstromen staat een beschrijving van iemand die zich in een ver verleden verwondert over de verschillende kleuren van een zijarm van het riviertje Regge, in Twente. Het ene moment is het water hemelsblauw, gevolgd door zachtgroen, diep violet en uiteindelijk pikzwart. De verteller twijfelt hevig en wijt zijn waarnemingen aan de copieuze maaltijd de avond ervoor. Een aankomend boertje helpt hem echter uit de droom. ,,’ t Kump van de ververieën ’’, zegt hij.

Stank en dode vissen

In Drenthe was het niet veel beter gesteld met lozingen van vervuild water. ,,Van bijvoorbeeld de aardappelmeelfabrieken. Om nog maar te zwijgen van industrieel afvalwater in bijvoorbeeld het Bargermeerkanaal in Emmen, een situatie die ook na invoering van de wet in 1970 nog voortduurde. Natuurlijk waren niet alle rioolwaterzuiveringen in een keer gebouwd. Niet overal was na 1970 ineens schoon afvalwater’’, zegt Lievers. Stank en dode vissen hielden op sommige plekken nog wel even aan.

Een halve eeuw later is het principe van rioolwaterzuivering nog steeds hetzelfde: bacteriën doen zowat al het werk. ,,Het is een natuurlijk proces, dat je kan sturen door weinig of juist veel zuurstof toe te voegen’’, zegt Berens.

Grote harken zijn er voor de eerste schifting. Alles wat de eerste scheiding niet overleeft komt terecht in een container, waar het vuil wordt samengeperst. Ja, ook die gouden ring en dat kunstgebit verdwijnen op de grote hoop bij dit inmiddels volledig geautomatiseerde proces. Bij Attero in Wijster wordt de boel verbrand. En nee, ook daar valt de trouwring niet meer te redden.

Samengeklonterd vet en vezelresten

Pas op het moment dat Berens de deuren opent om de volgende stap te laten zien, komt de rioollucht je tegemoet. Deze schifting is trapsgewijs. Tussen de uitwerpselen door vallen grote witte brokken op. ,,Dat is samengeklonterd vet. Nog steeds hebben mensen de neiging frituurvet door de wc te spoelen. En wat te denken van het omspoelen van braad- en juspannen onder de kraan? Die pannen zou je eerst met een doekje schoon moeten maken, voordat ze de gootsteen ingaan’’, zegt Berens.

Wat ook opvalt, zijn de hoopjes vezelresten. Waterschappen kunnen het niet genoeg benadrukken: alleen de drie p’s mogen worden doorgespoeld: plas, poep en (wc-)papier. Tampons, maandverband, billendoekjes en wattenstaafjes horen in de afvalbak. Rioolgemalen lopen namelijk vast op vezelresten uit die laatste categorie.

Zandvangers halen vervolgens het zand uit het afvalwater, waarna in voorbezinktanks de zwaardere afvalstoffen naar de bodem zakken. Maar wat te doen met het nog steeds vuile water? Daar worden bacteriën op losgelaten. Door het toevoegen van de juiste mix van bacteriën en extra lucht ontstaat een biologisch proces, waarbij in water opgeloste afvalstoffen als zeep, urine en etensresten worden opgevreten.

Zuiveringsslib

De omstandigheden zijn ideaal voor de bacteriën. Ze vermenigvuldigen zich daardoor enorm. Om de balans niet te verstoren wordt daarom een deel van de bacteriën afgepompt. Dit zogenoemde ‘zuiveringsslib’ wordt ingedikt en vervolgens vergist. Het biogas dat zich daarbij vormt, wordt gebruikt om elektriciteit op te wekken. Poep en andere resten zijn in Emmen in theorie goed voor stroom voor duizend huishoudens. In de praktijk draait een groot deel van de rioolwaterzuivering erop.

Het water is weer ‘schoon’ en gaat terug de natuur in, in Emmen via een pijpleiding naar de Verlengde Hoogeveense Vaart. ,,Nee, het is nog niet zo zuiver dat het drinkwater is’’, zegt Lievers. ,,Maar met het inbouwen van nog een extra stap in het zuiveringsproces kunnen we er wel voor zorgen dat de kwaliteit weer verbetert. En dat is alleen maar goed voor de natuur.’’

Medicijnresten en microplastics

Zo’n extra inspanning zit er aan te komen, met als doel ook stoffen als medicijnresten en microplastics eruit te halen. Lievers: ,,Want die tasten de biodiversiteit verder aan. Medicijnresten in het water kunnen bijvoorbeeld tot gevolg hebben dat het geslacht van sommige vissen verandert.’’

Die extra stap kost heel veel geld. Vechtstromen is er maximaal 5 miljoen euro per rioolwaterzuivering aan kwijt. Alleen al dit waterschap heeft er 23. Nederland telt in totaal meer dan driehonderd zuiveringsinstallaties.

Gezamenlijke verantwoordelijkheid

Waterschappen mogen dan verplicht zijn afvalwater te zuiveren, Lievers wijst op een gezamenlijke verantwoordelijkheid. ,,Dat begint er bijvoorbeeld mee overgebleven medicijnen niet door te spoelen, maar terug te brengen naar de apotheek. Alles wat niet in het rioolwater komt, hoeft er immers ook niet uitgehaald te worden.’’

Niet voor niets wordt de plas op bepaalde plekken waar veel medicijnen worden gebruikt al apart opgevangen, zoals in ziekenhuizen en verpleeginstellingen. Vijf ziekenhuizen in Nederland experimenteren volgens Lievers met zakken waarin de plas van kankerpatiënten terechtkomt. ,,In hun urine zit ook de contrastvloeistof die voor de behandeling wordt gebruikt. De rioolwaterzuivering kan deze stof er niet uithalen, zodat die uiteindelijk in de natuur verdwijnt. Met de speciale plaszakken is deze aantasting van het milieu te voorkomen.’’

Vechtstromen staat aan de vooravond van een grootscheepse renovatie van de zuiveringen. Want omdat een groot deel een halve eeuw geleden zowat tegelijk werd gebouwd, komt de noodzakelijke opknapbeurt ook op hetzelfde moment. Twaalf installaties worden de komende tijd vernieuwd. Vechtstromen trekt daarvoor 60 miljoen euro uit.

Onderzoek naar corona

Rioolwater leent zich uitstekend voor onderzoek naar het coronavirus. Delen ervan zijn namelijk terug te vinden in uitwerpselen, ook van mensen die het virus hebben opgelopen maar niet ziek zijn. Onderzoek geeft een actueel beeld van de stand van zaken in het gebied rond de rioolwaterzuivering. De frequentie van het nemen van monsters wordt daarom verhoogd van een paar keer per week naar dagelijks.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Drenthe