Fietsen en tegelijkertijd onderweg iets opsteken? Rondom Coevorden zijn vier routes uitgezet langs plekken die een belangrijke rol hebben gespeeld in de oorlog en bij de bevrijding. De link met lokale betrokkenen brengt de oorlog dichterbij.

Het zijn van die verschrikkingen uit de oorlog die ruimschoots de geschiedenisboeken hebben gehaald. Zoals de fusillade van 117 Nederlanders op de Woeste Hoeve, als represaille voor de aanslag op een nazi-kopstuk. Of de ramp in de Oostzee met schepen vol gevangenen uit concentratiekamp Neuengamme. Daarbij kwamen - twee dagen voor de bevrijding - ruim 7000 mensen om. Ze zaten als ratten in de val toen de (Britse) bombardementen begonnen.

Onder hen Coevordenaar Harm Koning, die in Neuengamme was ondergebracht vanwege zijn aandeel in de activiteiten van de lokale knokploeg. Juist die lokale link is lang niet bij iedereen bekend. Dat twee broers uit Dalen bij de massa-executies op de Woeste Hoeve het leven lieten evenmin.

Oud-Coevordenaar hielp mee bij opsporing SS’er in Argentinië

Gemeentearchivaris Henk Mepschen en John de Vegt (projectleider 75 jaar bevrijding) stuitten bij het uitzetten van vier historische fietstochten op veel meer verhalen die minder bekend zijn. ,,Er waren best veel zaken waar in ieder geval wij geen weet van hadden. Zoals die oud-inwoner van Coevorden die ver na de oorlog meehielp bij het opsporen van SS-officier Eichmann in Argentinië. Juist die link met onze eigen inwoners brengt de oorlogsgeschiedenis dichterbij. Juist ook voor jongere generaties. Voor hen is de oorlog veel verder weg’’, zeggen Mepschen en De Vegt.

De twee werkten namens de gemeente Coevorden met een werkgroep en historische verenigingen mee aan Gezichten van de Bevrijding , vier fietstochten van maximaal 40 kilometer langs plekken rond Coevorden die een belangrijke rol hebben gespeeld in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog. Het zijn de locaties waar bommenwerpers zijn neergestort. Waar verzetsstrijders woonden. Waar onderduikers werden opgevangen. Waar tijdens een geheime bijeenkomst tussen het Duitse en Nederlandse verzet werd gesproken over een aanslag op Hitler (in het al tijden verdwenen café Duinkerken in Coevorden).

De bijbehorende gezichten zijn te zien op grote panelen, met daarbij een korte uitleg over wat er precies op die plek is voorgevallen. Veel inbreng is er geweest van historische verenigingen, die in diverse dorpen tentoonstellingen hebben ingericht met nog meer informatie.

Corona dwarsboomt viering 75 jaar bevrijding

De fietsroutes zijn voortgekomen uit de geschrapte activiteiten in Coevorden rond de viering van 75 jaar bevrijding. Van het groots opgezette provinciale programma dat begin april 2020 in Coevorden de aftrap zou hebben - want in de vestingstad begon de bevrijding van Drenthe - bleef vanwege de coronamaatregelen maar weinig over. ,,Lange tijd was het de bedoeling om de activiteiten naar dit jaar te verplaatsen, maar corona bleef maar roet in het eten gooien. Daarom hebben we gekeken naar wat er nog wél zou kunnen. Deze fietstochten dus, langs panelen in de open lucht waar afstand houden geen probleem is.’’

Toch is ook de ingebruikname van de fietsroutes enkele keren uitgesteld. De tentoonstellingen die historische verenigingen hebben ingericht zijn in gebouwen als kerken, scholen en molens. Die worden daarom als musea gezien en konden dus in mei nog niet open, maar inmiddels wel. De exposities zijn in Gees, Sleen, Dalen, Coevorden en Emlichheim.

‘Duitse inbreng is tegenwoordig helemaal geen vraag meer’

In Duitsland dus ook, want Heimatfreunde Emlichheim und Umgebung verleende eveneens medewerking. ,,Nee, dat is tegenwoordig helemaal geen vraag meer’’, zegt De Vegt. ,,Het is voor ons juist heel logisch om ook onze Duitse buren te vragen om hun inbreng. Vergeet niet dat er al eeuwenlang intensieve grenscontacten zijn’’, zegt De Vegt.

De oorlog zette een streep door de vaak familiaire banden. Na de oorlog kwamen de relaties maar moeizaam weer op gang. Het is nog niet zo lang geleden dat Duitsers voor het eerst deelnamen aan dodenherdenkingen in Zuidoost-Drenthe. Burgemeester Daniela Kösters van Emlichheim zou vorig jaar in Schoonebeek haar opwachting maken bij de viering van 75 jaar bevrijding. Ze vond het een gemiste kans dat de festiviteiten geen doorgang konden vinden. Daarom hees ze op Bevrijdingsdag de Nederlandse vlag bij haar gemeentehuis en ook werden de klokken geluid.

Gezichten maken indruk

Emlichheim en Laar spelen een prominente rol in de eerste fietsroute. Andere tochten starten in Dalen, Oosterhesselen en Sleen. Fraai vormgegeven routeboekjes zijn verkrijgbaar bij bibliotheken, vestigingen van Tourist Info, vakantieparken en campings.

De vele gezichten onderweg maken indruk. Zoals de portretten hieronder, met daarbij de achtergronden zoals vermeld op de panelen:

1. Pastoor Stunz (Laar, Duitsland) loading

Op 10 april 1945 stonden er ineens twee Poolse soldaten in de weide achter de pastorie van pastoor Stuntz in Laar. Zijn vrouw en dochters konden het gebouw ontvluchten. Zijn moeder was nog in de pastorie aanwezig.

Een van de Polen was dronken. Hij schopte de pastoor in de maagstreek en schoot hem in de arm en buik. Het lukte de pastoor om met zijn moeder te vluchten naar de buren. Ook de Polen gingen ervandoor.

De dochters van Stuntz sprongen op de fiets om in Emlichheim een dokter te halen. Onderweg zagen ze Poolse pantserwagens en een ambulance rijden. De Poolse arts van de ambulance reed met hen mee naar Laar. Toen ze onderweg de twee Poolse soldaten weer zagen, hebben de meisjes meteen verteld wat er was gebeurd. Het duo werd onmiddellijk opgepakt en naar Nederland getransporteerd. Ze weten niet wat er met beide Polen verder is gebeurd.

Pastoor Stuntz overleed dezelfde dag aan zijn verwondingen in het ziekenhuis in Neuenhaus. Op 12 april hebben Engelse troepen de kist met zijn lichaam vanuit Neuenhaus naar zijn huis in Laar gebracht. Hij werd op 14 april 1945 in Laar begraven.


2. Karl von der Trenck (Arendshof, Laar) loading

Gedeserteerd uit de SS dook baron Karl von der Trenck onder in boerderij De Arendshof, net over de grens in Duitsland. Dat ging goed tot 1944, daarna moest hij op verscheidene andere plekken onderduiken.

Bij de familie Van Tarel nabij Coevorden, bij de familie Bouwers in Schoonebeek en bij de familie Hemmen in Nieuw-Amsterdam. En vervolgens via de familie Van Tarel weer naar De Arendshof en opnieuw naar de familie Van Tarel.

Tegen het eind van de oorlog werd de baron wat roekeloos. Hij was voortdurend op de fiets onderweg. Pal voor het huis van een NSB-familie in Weijerswold kreeg hij pech. De familie bood hulp, maar Karl kreeg in de gaten dat hij bij de verkeerde mensen zat. Hij probeerde de bewoner neer te schieten, maar werd overmeesterd. En verdween spoorloos. Tot op heden is niet bekend wat er van hem is geworden.

Mepschen: ,,We zijn al eens op onderzoek uitgegaan om te achterhalen wat er met hem is gebeurd. Het is toch een soort van cold case uit de Tweede Wereldoorlog. Maar alle pogingen zijn tot nu toe gestrand. Sommigen beweerden net na de oorlog dat hij is geëxecuteerd, maar zeker weten doen we dat niet. We hebben stilletjes de hoop dat met deze nieuwe aandacht er toch meer informatie over hem boven water komt.’’


3. Albert Jan en Bernhard Hartemink (Dalen) loading

De gebroeders Albert Jan en Bernard Hartemink uit Dalen waren landbouwers, maar ook verzetsmensen. Ze waren bij wapendroppings, het vervoer en de opslag van wapens en munitie betrokken. Ook verspreidden zij illegale lectuur.

Op 11 januari 1945 deden landwachters een inval bij de gebroeders Hartemink. Ze vonden verborgen wapens, waarop de broers werden gearresteerd. Ze werden overgedragen aan de Sicherheitsdienst in Assen en in het Huis van Bewaring opgesloten.

Op 8 maart 1945 werden ze, met 115 andere gevangenen, door de Duitsers gefusilleerd op de Woeste Hoeve. Na hun terechtstelling op de Woeste Hoeve zijn zij herbegraven in Coevorden. Na de oorlog werden de broers postuum met het verzetsherdenkingskruis onderscheiden.

4. Harm Koning (Coevorden) loading

Harm Koning werkte als procuratiehouder bij de NV Centrale Handels Maatschappij Coevorden. In de oorlog sloot hij zich aan bij de Coevorder Knokploeg. De poging om de spoorbrug over het Coevorden-Vechtkanaal op te blazen mislukte, maar een overval op een transport van distributiebonnen had wel succes.

Op 9 januari 1945 werd hij tijdens een golf van overvallen door Nederlandse SS’ers en landwachters gearresteerd. Via Hollandscheveld en Groningen kwam hij terecht in het concentratiekamp Neuengamme.

Begin mei werd dit kamp door de Duitsers ontruimd, waarna alle gevangenen werden ondergebracht op drie koopvaardijschepen (de nazi’s wilden alle sporen van de concentratiekampen uitwissen). Eén schip kreeg averij, de andere twee voeren de Oostzee op. Daar brachten Engelse jachtvliegtuigen ze op 3 mei 1945 als vijandelijke vaartuigen tot zinken. Zevenduizend gevangenen lieten hierbij het leven; onder wie Harm Koning.


5. Celine Kuijper (Oosterhesselen) loading

Celine Johanna (Lien) Kuijper is geboren in Rotterdam op 4 maart 1923. Van beroep was ze kapster. Ze zat ondergedoken toen Johannes Post, leider van een knokploeg, haar aanstelde als zijn koerierster. Ze werkte onder de schuilnaam Thea.

Op 16 juli 1943 werd ze, samen met Johannes Post, in Ugchelen bij Apeldoorn opgepakt. Johannes slaagde erin te ontsnappen. Celine werd via de gevangenis in Apeldoorn overgebracht naar kamp Westerbork.

Ze weigerde de kans om door het verzet uit kamp Westerbork te worden bevrijd. In een afscheidsbrief schreef ze: ‘Mijn leven komt er niet zo erg op aan; ik voel me veilig bij God’.

Celine is overleden in Auschwitz op 27 augustus 1943. Ze was toen 20 jaar.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Drenthe