Jose Al heeft een boek geschreven over incest door beide ouders.

Psychotraumatherapeut uit Emmen behandelde misschien wel duizend slachtoffers van incest. Ze schreef een boek 'omdat het er nog niet is'

Jose Al heeft een boek geschreven over incest door beide ouders. Foto: Marcel Jurian de Jong

Incest komt niet alleen voor in sociaal zwakkere milieus. Ook vaders met een hoge maatschappelijke status vergrijpen zich aan hun kinderen. En niet zelden doen de moeders eraan mee. Psychotraumatherapeut José Al uit Emmen schreef er een boek over, gebaseerd op honderden gevallen uit haar praktijk.

Ze heeft ze allemaal voor zich gehad in haar praktijk. Anna uit Friesland, die opgroeide in een welgesteld artistiek milieu en door beide ouders werd misbruikt tot ze op haar 16de uit huis ging. Tandarts Bart-Jan uit Midden-Drenthe, die als kind niet alleen de lusten van zijn ouders moest ondergaan maar ook die van de koster van de kerk. Domineesdochter Marjorie uit de Kop van Drenthe, nu huisarts, bij wie thuis een geborduurde tekst boven de achterdeur hing: Eert uw vader en uw moeder . De incest hield op toen ze op haar 12de ging menstrueren.

Zo kan psychotraumatherapeut José Al (52) uit Emmen nog wel even doorgaan. Honderden slachtoffers, misschien wel duizend, heeft ze behandeld die uit dit type gezinnen komen. Gezinnen waarvan de ouders hoog op de maatschappelijke ladder staan, vanwege het beroep dat ze hebben, door hun hoge opleiding of omdat ze naam hebben gemaakt als topsporter of artiest.

Het zijn ouders naar wie wordt opgekeken, zeker wanneer zij zich ook nog eens inzetten voor de maatschappij. Als ze bijvoorbeeld in het plaatselijke schoolbestuur zitten of betrokken zijn bij organisaties die zich scharen achter het goede doel.

Ook een glimmende appel blijkt soms rot

,,Incest gebeurt óók achter deze deuren. Het wordt alleen veel minder snel herkend’’, zegt Al. ,,Deze gezinnen zijn bij de hulpverleners sowieso al minder in beeld dan gezinnen met een lagere sociale status. Bovendien gaan mensen ervan uit dat iets wat gezond líjkt, ook gezond ís.’’

Intelligente ouders, die naar de buitenwereld toe opvoedkundig prima bezig lijken te zijn, kunnen achter gesloten deuren hun kind misbruiken en verwaarlozen. ,,Hun intelligentie zegt niets over hun empathisch vermogen.’’ Ze pakt de appel erbij die ze gebruikt bij haar lezingen. Een glimmend rood exemplaar. ,,Dit is de appel op de fruitschaal waar we direct naar grijpen. Maar we hebben het allemaal weleens meegemaakt dat we een hap nemen en hij van binnen rot blijkt.’’

Al heeft sinds twintig jaar een praktijk in Emmen. Onlangs kwam haar boek Het bevuilde nest uit. De titel verwijst naar incest, emotionele verwaarlozing en huiselijk geweld die van generatie op generatie worden doorgegeven. ,,Bij de geboorte is het nest al vervuild. De agressie ís er al’’, zegt ze.

loading

De gevolgen van incest door beide ouders zijn nóg groter

Met haar boek wil ze twee blinde vlekken wegnemen. Ten eerste die van kindermisbruik binnen gezinnen met een bovengemiddeld sociale status. En ten tweede die waaraan de moeders meedoen en waarvan zij soms zelfs de motor zijn. ,,De gevolgen van incest door beide ouders zijn nog groter dan van incest door één ouder. Als het om één ouder gaat, kan het kind altijd nog de illusie hebben dat de ander het kan stoppen, ook al gebeurt dat niet. Maar als een kind door beide ouders wordt misbruikt, kan het niemand meer vertrouwen.’’

Ze beseft dat het heilige huisjes zijn die ze omver schopt. Dat ze de ‘mythe van de moeder’ ontkracht, zoals ze het zelf noemt. Maar het is tijd, vindt ze. ,,Ik heb dit boek niet geschreven omdat ik per se een boek wilde schrijven. Ik vond dat dit boek er moest komen omdat het er nog niet is. We moeten met ons allen een meer open blik hebben.’’

...

Er was achteraf gezien een heel scala van signalen dat ik onbewust heb afgegeven om te laten blijken dat ik thuis niet veilig was. Ik heb beelden van tegenstrijdige signalen dat ik wegloop van school of mij daar juist verstop in de hoop niet gevonden te worden. Op de wc kon ik mij nooit ontspannen, waardoor ik altijd buikpijn had. Daarbij had ik met regelmaat blaasontsteking. Douchen na de gym of op schoolkamp wilde ik beslist niet en eten in een groep riep zoveel spanningen op dat ik geen hap door mijn keel kreeg. Wanneer er op school een tekening of opstel gemaakt moest worden over het gezin, dan maakte ik iets over mijn eigen wensgezin. Op school kreeg ik eens heel hard een bal tegen mijn hoofd, waarna de sluizen openbraken en ik de hele schoolmiddag onophoudelijk gehuild heb.

Opvallend is hoe open en vrolijk ik in het midden van de groep op de klassenfoto van de kleuterschool sta. Op alle klassenfoto’s die daarna volgen, zie ik nagenoeg een ander kind. Een kind dat wat wezenloos richting de camera kijkt, letterlijk aan de rand van de groep. Alsof ik er niet bij hoor. De schoolarts wilde mij laten onderzoeken op een gedragsstoornis en epilepsie. Hier is niets uitgekomen, maar er is ook nooit verder gekeken. Vanwege de status van mijn ouders is er op school van uitgegaan dat ik mij verveelde door een hogere intelligentie.

Fragment Bettina, geboren in 1964, Twente

...

José Al: ,,Dit is dus wat er vaak gebeurt. Er wordt uitgegaan van aannames. En door die aannames worden signalen van kinderen verkeerd geïnterpreteerd. Toen de gymjuf op school bij een van mijn cliënten zag dat zij een rode plasser had, zei ze dat ze haar vader daar eens naar moest laten kijken. En dat zij maar bofte met een huisarts als vader.”

In elke klas zit minstens één kind dat thuis niet veilig is

„Soms worden kinderen met bepaalde signalen onderzocht en komt daar ook iets uit, maar wordt er daarna niet verder gekeken. Bijvoorbeeld bij adhd, als een kind heel druk is. Misschien is het wel overcompensatie, omdat het zich thuis gedeisd moet houden. Onderliggende trauma’s blijven zo onbehandeld. Neem hooggevoeligheid, ook zoiets hips . Veel misbruikte kinderen hebben hoogsensitiviteit ontwikkeld vanwege hun thuissituatie. Wat je traint, daar word je beter in. En als thuis de situatie zomaar kan omslaan, als het daar niet veilig is, dan is zo’n kind constant op zijn hoede.’’ Waarmee, voor alle duidelijkheid, ze niet wil zeggen dat alle hoogsensitieve kinderen een trauma hebben.

Bij incest denkt iedereen aan een man als dader

Ruim tien jaar heeft ze over haar boek gedaan. Althans, het hele proces duurde tien jaar, inclusief twee onderzoeken. Voor het eerste onderzoek ondervroeg ze vijfhonderd mensen die met gezinnen en kinderen werken, zoals politieagenten, jeugdzorgmedewerkers en praktijkondersteuners van huisartsen. ,,Puur om te checken of mijn idee van de stereotiepe denkbeelden klopte. Dat bleek inderdaad zo te zijn. Bij incest dacht iedereen aan een man als dader. Dat sterkte mij in mijn opvatting dat dit boek er moest komen.’’

Daarna benaderde ze zeshonderd uitbehandelde cliënten, om onder meer te achterhalen welke signalen van hen ‘de maatschappij’ verkeerd had opgepikt en in wat voor opzicht zij op latere leeftijd nog last hadden van het misbruik. Tweehonderd deden mee aan het onderzoek. Vanuit het hele land kwamen ze naar Emmen. ,,Mijn cliënten wonen vaak wat verder weg; als je tandarts of huisarts bent wil je niet in je eigen plaats worden herkend.’’

...

Wanneer ik zelf verkouden ben en door het moeilijke ademhalen onrustig slaap, hoor ik, in verwarring tussen waak en slaap, weer het geluid van de zware ademhaling van mijn ouders tijdens het misbruik. De zware aanzwellende adem richting kreunen, dat ik in mijn volwassen leven ben gaan herkennen als een uiting van opwinding. Vermengd met het beeld van de glazige drankogen van mijn vader, de opzwepende stem van mijn moeder en de geur van alcohol, zweet en sperma. Waarbij ik dan op verbeten toon hoor dat ‘’dit heel normaal is wat hier gebeurt’’.

Fragment Anna, geboren in 1943, Friesland

...

Volgens Al gaf 100 procent van de onderzoeksgroep aan last te hebben van dit soort ‘plaaggeesten’ in de nacht. ,,Vooral wanneer mensen moe of ziek zijn en kwetsbaarder in hun vel zitten, komt de onverwerkte pijn uit de kindertijd naar boven. Ik ga nooit graven in het verleden, trouwens. Waar je graaft, daar vind je iets. Ik ga uit van hetgeen waar de mensen nu last van hebben. Als zij zich opeens weer het kind van 4 voelen omdat ze iets op het journaal hebben gezien bijvoorbeeld, dan is dat wat zich nu voordoet. Het heden.’’ Opvallend genoeg melden zich ook geregeld 65-plussers bij haar praktijk. Ze hebben zich na het misbruik gestort op studie en werk en gingen altijd maar door, door, door. Eenmaal in de rust van hun pensioen, krijgen ze last.

Dat het „heel normaal is wat hier gebeurt, maar dat er niet over wordt gepraat” is iets wat menig misbruikende ouder zijn kroost vertelt. Sommigen ontkennen het misbruik. ,,Ik ga niet als een politieagent na of alles klopt’’, zegt Al. ,,Dat is niet mijn rol. Ik ben hulpverlener. Maar ik weet dat het gebeurt. Ik hoor dit soort verhalen te vaak.’’

...

Mijn moeder en mijn vader hadden afwisselend een rol in actief en passief seksueel misbruik. Als ik een verdeelsleutel gebruik, dan zou ik zeggen dat mijn vader voor 70 procent verantwoordelijk is voor het actieve deel en voor 30 procent voor het passieve deel. Bij mijn moeder liggen die percentage precies andersom. Hiermee lijkt in eerste instantie het zwaartepunt bij mijn vader te liggen. Maar hoewel de letterlijk verscheurende pijn van het actieve misbruik erger is, blijkt de impact van het passieve deel van mijn moeder net zo zwaar te wegen. Ik ervaar mijn moeder als het zieke en manipulerende brein achter deze daden. De persoon die het eerste dominosteentje een flinke zet heeft gegeven.’’

Fragment Elsbeth, geboren in 1968, Oost-Groningen

...

loading

Incest door beide ouders hoeft niet te betekenen dat beide ouders ook een actieve rol hebben. Passieve incest bestaat ook. ,,Moeders die het misbruik faciliteren, bijvoorbeeld. Die twee keer in de week naar een clubje gaan zodat vader zijn gang kan gaan.’’

Cijfers over incest door beide ouders en incest binnen de hogere milieus heeft ze niet. ,,In de cijfers over hoe vaak incest voorkomt, wordt geen onderscheid gemaakt. Maar dat ik al zeshonderd mensen kon benaderen uit mijn eigen praktijk, zegt wel iets. En ik heb niet eens iedereen gevraagd.’’ Algemene cijfers over kindermisbruik en huiselijk geweld waarbij kinderen betrokken zijn, zijn er wel. ,,Jaarlijks worden er 119.000 meldingen gedaan. Dat betekent dat er in elke klas minstens één kind zit dat thuis niet veilig is. En iedereen kent wel iemand die dader is. Als het niet in kleine kring is, dan wel wat verder weg.’’

Ik heb mezelf ook binnenstebuiten gekeerd

Zelf heeft ze ook een en ander meegemaakt. Ze wil er niet over uitwijden. Het doet er niet toe, zegt ze. ,,Het gaat niet om mij. Het heeft geen meerwaarde voor dit boek.’’ Met de vinger wijzen wil ze al helemaal niet. ,,Dat zou misbruik zijn.’’

Toch schrijft ze er in haar voorwoord over. Over hoe het verdriet vlak voor haar 40ste jaar opzwol en over hoe ze alles opschreef in een dagboek, dat ze later verbrandde. Waarom ze het heeft benoemd? ,,Ik wilde het niet isoleren. Ik vind het belangrijk om aan te geven dat ik mezelf ook binnenstebuiten heb gekeerd. Door mijn eigen levenservaring kan ik grensoverschrijdend gedrag invoelen. Dat is belangrijk voor mijn cliënten.’’ Last heeft ze naar eigen zeggen niet van haar verleden. ,,Het heeft me juist sterker gemaakt.’’

Het boek schrijven schoof ze steeds een beetje voor zich uit. Tot vorig jaar. Terwijl haar oudste zus eerder al kanker had gekregen, werd deze ziekte ook bij haar jongste zusje geconstateerd. ,,Ik kreeg daardoor opeens zo’n ander tijdsbesef. Ik dacht: het moet nu, nu zij het beiden nog kunnen meemaken.’’ Afgelopen zomer werden de boeken, die ze in eigen beheer uitgeeft, bij haar thuis afgeleverd. Om daar de eerste paar maanden te blijven liggen. Ze was er nog niet aan toe om ermee de wereld in te gaan. ,,De boeken waren als een baby die je nog even bij je wilt houden voordat je hem aan iedereen laat zien’’, zegt ze.

Nu is ze er wél klaar voor. Klaar om ermee verder te gaan ook. ,,Dit boek is geen eindstation. Het is een tussenstap.’’ Ze geeft er lezingen over, voor zowel professionals als leken. Ook organiseert ze themadagen over het onderwerp, vooral voor mensen uit de hulpverlening en scholen. Het boek is bedoeld voor iedereen.

Waarschuwing vooraf: boek is soms expliciet en misselijkmakend

Een waarschuwing vooraf is op zijn plek: Sommige stukken zijn nogal expliciet. Misselijkmakend zelfs. Vooral het verhalende deel aan het begin, voordat de theorie en de onderzoeken aan bod komen. Al heeft het bewust zo gedaan. Het slachtoffer dat ze hierin beschrijft is fictief, een samenvoeging van twee van haar cliënten. Van de één pakte ze de achtergrond, van de ander de gebeurtenissen. Dit om herkenbaarheid te vermijden.

,,Ik heb het bewust in huis-, tuin- en keukentaal opgeschreven, zodat het iedereen tot de verbeelding spreekt. Ik wil dat iedereen over de schouders van dit slachtoffer kan meekijken. Incest? Hoe is dat nou? En hoe gaat zoiets nou? En ja, ik hoor van veel mensen dat het ze misselijk maakt. Maar ik heb geen medelijden met hen. Ik zou tegen ze willen zeggen: ‘Jullie kunnen het boek nog wegleggen als het te lastig wordt.’ Dat kan een kind niet. Een kind zit er altijd in.’’

menu