Karel Louwes bij het graf van zijn vader en zusjes. FOTO BOUDEWIJN BENTING

Het drama aan de Limietweg

Karel Louwes bij het graf van zijn vader en zusjes. FOTO BOUDEWIJN BENTING

Wie over het hoogveenkerkhof loopt, stuit op het graf van een vader en twee dochters. Zij kwamen op dezelfde dag om het leven: 6 juni 1935. Verdronken in het Limietwegkanaal.

Karel Louwes (81) uit Emmen kent het verhaal dat hoort bij dit graf. Het is de laatste rustplaats van zijn vader Albert en zijn zusjes Rika en Lies. ,,Mijn beide zussen zaten op die bewuste woensdagmiddag 6 juni 1935 te vissen. Het was vlak voor ons huis. Rika was 13, Lies 10. Het was ongeveer half vijf toen er boven Barger-Compascuum een gigantisch noodweer losbrak. Het onweer ging gepaard met harde regen en hagel. Beide zussen belandden in het water. Niemand heeft dat gezien. Waarschijnlijk viel een van mijn zussen erin en sprong de andere er vervolgens achterna om haar te redden.’’

Toen beide meisjes niet thuis kwamen, ging vader Albert kijken. Tot zijn schrik zag hij een van de kinderen in het kanaal drijven. Hij sprong in het water, ook al kon hij niet zwemmen. De van oorsprong uit het Limburgse Horst afkomstige arbeider verdronk, net als zijn beide dochters. Karel Louwes was veertien maanden oud toen dit drama zich voltrok. Zijn moeder Anna bleef achter met vier jonge kinderen: Jans (1927), Tinus (1930), Annie (1932) en Karel (1934). ,,De gebeurtenissen op 6 juni 1935 heb ik als baby uiteraard niet bewust meegemaakt. Toen ik een stuk ouder was, werd mij verteld wat er was gebeurd.’’

Geloof

Thuis werd er niet veel over gesproken. ,,Het was geen taboe, maar het gebeurde gewoon niet. Mijn moeder had de handen vol om in haar eentje de kost te verdienen. Ze ging bij boeren in de omgeving aan het werk. Als kind merkte ik wel dat mijn moeder minder vaak thuis was dan moeders van andere kinderen. Maar thuis hing er geen droevige sfeer, ofzo. Mijn moeder was een gelovige vrouw, het geloof gaf haar heel veel kracht. Ik heb haar nooit boos of verdrietig gezien vanwege het verlies van haar man en twee kinderen. Maar natuurlijk vergat ze nooit wat er was gebeurd. Boven de deur hingen getekende portretten van mijn vader, Rika en Lies.’’

In 1937 verhuisde het gezin naar een andere plek aan de Limietweg. ,,Ik denk dat mijn moeder niet meer wilde wonen bij de plek waar haar man en twee kinderen verdronken. Als wij als kinderen de deur uitgingen, zei ze altijd dat we voorzichtig moesten zijn bij het kanaal. Mijn vader en zusjes waren ook beslist niet de enigen die in Barger-Compascuum zijn verdronken. Ik weet nog goed dat een achterbuurman van ons verdronk. En zo waren er meer slachtoffers.’’

Kerkhof

Anna Louwes, die de rest van haar leven alleen bleef, overleefde haar man ruim vijftig jaar. Ze overleed in 1987 in Emmen, de plaats waar ze in 1952 ging wonen. ,,Mijn moeder werd begraven op het nieuwe kerkhof in Barger-Compascuum. Op het hoogveenkerkhof werden toen al jarenlang geen mensen meer begraven. Het was mogelijk om mijn vader, Rika en Lies op het nieuwe kerkhof te herbegraven. Maar daar zag mijn moeder na overleg met de pastoor van af. Ze vond het beter om hen te laten rusten.’’

Karel Louwes gaat geregeld naar beide kerkhoven in zijn voormalige woonplaats. Op de nieuwe begraafplaats ligt sinds 2004 ook zijn broer Tinus begraven. Dat het hoogveenkerkhof de afgelopen jaren is opgeknapt, vindt de 81-jarige Emmenaar ‘heel erg goed’. ,,Het was een wildernis geworden. Ik ben blij dat alles er nu weer een stuk beter uitziet.’’

Kerkhof om even bij stil te staan

In Barger-Compascuum ligt het enige hoogveenkerkhof van Nederland. Omdat daar veel over te vertellen valt, bouwen dorpsbewoners naast deze dodenakker een expositieruimte.

In 1966 vierde Barger-Compascuum uitgebreid haar 100-jarig bestaan. Ter gelegenheid van dit jubileum werd een openluchttentoonstelling ingericht, met onder meer enkele oude veenkeetjes. Hierbij werd de basis gelegd voor het huidige openluchtmuseum Veenpark. Inmiddels maakt het circa 1900 zielen tellende dorp zich op voor het volgende feestje: het 150-jarig bestaan. En wederom krijgt het dorp er een soort museum bij. Klein weliswaar, maar toch. Bij het hoogveenkerkhof verrijst een expositieruimte, met plek voor een vaste tentoonstelling en een wisselgedeelte.

Wandschildering

,,Wie meer over deze bijzondere begraafplaats wil weten, is hier vanaf begin juni aan het goede adres’’, zegt Louis Veldhuis, een van de vrijwilligers die betrokken is bij het project. In en rondom het gebouw wordt hard gewerkt. Willie Berends is in de weer met het bewerken van hout en mensen van Amateur Kunstenaars Emmen (AKE) zijn bezig met het maken van een wandschildering van 3 bij 3,5 meter. ,,Het schilderij toont hoe Barger-Compascuum er vroeger uitzag’’, verduidelijkt Veldhuis. Even verderop staat een oude houten ladderwagen. ,,Daar wordt nog een oude grafkist op geplaatst.’’

Barger-Compascuum is trots op haar hoogveenkerkhof. Het is dan ook niet zomaar een dodenakker. Het is de enige begraafplaats van Nederland op hoogveen. Het kerkhof dateert van rond 1876. Het terrein lag niet ver van het ook in die tijd gebouwde kerkgebouw met pastorie. Deze gebouwen zijn vele jaren geleden gesloopt, maar het oude hoogveenkerkhof bestaat nog steeds. Het terrein lag aanvankelijk wel veel hoger. Door ontwatering van het gebied zakte ook het kerkhof verscheidene meters. Een van de gevolgen was dat soms schedels of andere onderdelen van skeletten bloot kwamen te liggen.

Afgegraven

Het oude kerkhof was groter dan het nu is. Een fiks deel is afgegraven. Ook zijn mensen herbegraven op het nieuwe kerkhof, dat in 1943 iets verderop op zandgrond werd aangelegd. Lange tijd werd er weinig omgekeken naar het hoogveenkerkhof. Maar die tijd is voorbij. De afgelopen jaren werden graven schoongemaakt en gerestaureerd en werd de bebossing op het terrein flink uitgedund. De ingang via het Veenpark maakte plaats voor een nieuwe entree. Het terrein tussen het hoogveenkerkhof en de nieuwe begraafplaats werd voorzien van een wandelpad en nu dus ook van een expositieruimte.

De tentoonstelling in het pand brengt het leven in beeld van de inwoners van het dorp tussen 1876 en 1943. ,,Dat is de periode waarin mensen op het hoogveenkerkhof begraven zijn’’, verduidelijkt Veldhuis. Het permanente gedeelte bestaat onder meer uit een lijst met namen en jaartallen, de ladderwagen met grafkist en een kaart van het dorp uit die tijd. Het wisselende gedeelte bestaat uit de levensbeschrijvingen van mensen die op het hoogveen hun laatste rustplaats hebben gevonden. De pas opgerichte plaatselijke historische werkgroep gaat zich daar mee bezighouden.

Wilken

Een van de mensen die zeker aan bod komt, is Jan Berend Wilken. Hij was een van de eerste pioniers die zich vanuit Duitsland vestigde aan het riviertje de Runde. Hij bouwde rond 1865 een boerderij met café, winkel en logement aan de Postweg. Daar ontstond het eerste centrum van het dorp, op pakweg 500 meter van het huidige centrum. Ook het droevige verhaal over Albert Louwes en zijn dochters Rika en Lies komt aan bod.

De expositieruimte zal altijd open zijn. Er komt een sensor in, waardoor de ruimte na binnenkomst van bezoekers wordt verlicht. ,,Dat gebeurt alleen overdag. ‘s Avonds en ‘s nachts dus niet’’, zegt Veldhuis. Het gedeelte met onder meer de ladderwagen met lijkkist bevindt zich achter glas.

Bang dat het gebouw een hangplek wordt, is Veldhuis niet. ,,Het hoogveenkerkhof is ook geen hangplek geworden. Er is ook nooit iets vernield. Dit heeft draagvlak onder de bevolking. Bovendien is er in Barger-Compascuum gelukkig nog zoiets als sociale controle.’’

menu