Hoogeveen zet vervuilde gebieden niet meer op slot

In Hoogeveen maakt een gebiedsgerichte aanpak van verontreinigd grondwater tóch ontwikkelingen mogelijk, zoals het winnen van energie. Het is het eerste project in Drenthe.

Het gaat om een nieuwe, soepeler omgang met bodemvervuiling. Eentje die ook nog eens minder duur is. Centrale vraag: hoe kun je vervuild grondwater op meerdere manieren benutten?

,,Als je in een vervuild gebied in Hoogeveen iets wilde, had je meteen de afdeling bodemsanering bij je bureau staan’’, legt Erik Dusseljee, adviseur duurzaamheid en milieu, uit. Het gebied stond op slot. ,,Het was niet toegestaan om vervuild grondwater te verplaatsen of te op te pompen, bijvoorbeeld voor het vervangen van riolering of de aanleg van kelders en diepe funderingen waarvoor bronbemaling nodig is.’’

Wettelijke mogelijkheden

Dat die mogelijkheden er nu wel zijn is het gevolg van een nieuw beheerplan van de provincie, regionale milieudienst RUD, drinkwaterbedrijf WMD en de gemeente Hoogeveen. Dat plan leunt op de wettelijke mogelijkheden om gebiedsgericht grondwaterbeheer toe te staan. Een belangrijk doel in die nieuwe, integrale aanpak van vervuild grondwater is het (technisch) beheersen van de verontreiniging.

Daarnaast wordt breder naar een gebied gekeken en krijgt niet elke verontreiniging een aparte, tijdrovende (en dus dure) aanpak. ,,Er kan sneller beslist worden’’, legt projectleider Evert van de Klundert (RUD) uit. ,,Verder monitoren we niet alleen de vervuiling in de bodem, maar kijken we ook naar mogelijke ontwikkelingen in de infrastructuur en energie.’’

Warmte Koude Opslag (WKO)

Een voorbeeld is Warmte Koude Opslag (WKO): een duurzame methode om energie in de vorm van warmte of koude op te slaan in de bodem. De techniek wordt gebruikt om onder meer gebouwen en woningen te verwarmen en/of te koelen. Ook kan grondwater uit de bodem als energiedrager gebruikt worden voor koelen of verwarmen, om vervolgens het gesaneerde grondwater weer in de bodem te injecteren.

Hoogeveen wil in 2040 klimaatneutraal zijn. Erik Dusseljee: ,,Dat is een flinke opgave. In het kader van WKO verkennen we het Stationsgebied, samen met woningcorporaties. Mochten er tegelijkertijd ook mogelijkheden zijn voor sanering, dan grijpen we die kans aan.’’

Giftige oplosmiddelen

Hoogeveen heeft ten oosten van de A28 een aantal locaties waar de grond (zwaar) verontreinigd is met giftige oplosmiddelen, minerale oliën en benzeen. Een groot deel van de bodem in het centrum is in meerdere of mindere mate vervuild. Het zijn erfenissen uit een tijd dat er nauwelijks milieuregels waren en dumping van afval in de bodem nog als oplossing werd gezien.

De meest hardnekkige en complexe bodemvervuiling bevindt zich bij (voormalige) fabriekscomplexen in de Franklinstraat, Edisonstraat, Marconistraat en de Fabrieksweg. Maar ook in het centrum (Hoofdstraat) en aan de Vos van Steenwijklaan zit verontreiniging. Elke vervuiling heeft in zuidwestelijke richting een pluim, die ontstaan is door stromend grondwater. De grootste pluim in Hoogeveen is meer dan een kilometer lang.

Gecontroleerd laten ‘wandelen’

Doel is deze vervuiling zo min of gecontroleerd mogelijk te laten ‘wandelen’ en de kansen die het grondwater biedt zoveel mogelijk te benutten. Provincie, RUD, WMD en gemeente houden die situatie via peilbuizen, metingen en berekeningen de komende dertig jaar in de gaten.

In Hoogeveen wint waterbedrijf WMD drinkwater op een diepte van 80 tot 100 meter. De meeste bodemvervuiling zit veel minder diep. En tussen de twee ‘pakketten’ zit een nog eens leemlaag van tientallen meters. Geen centje pijn dus?

Breuk geconstateerd

Nou, niet helemaal. De kleilaag boven de waterbronnen van de WMD blijkt minder waterdicht dan altijd gedacht. Er is een breuk geconstateerd. Daardoor kan vervuild grondwater op den duur de waterwinning bedreigen.

Doordat het Drentse waterbedrijf (schoon) grondwater aan de bodem onttrekt, kan vervuild water naar een bron toegetrokken worden. ,,We noemen dat terugstroming’’, legt manager waterkwaliteit Henk Brink van de WMD uit. ,,In principe kan alles wat onder de kleilaag komt in potentie onze waterbronnen bereiken.’’

Vinylchloride

Lange tijd ging het Drentse waterbedrijf er van uit dat de dikke leemlaag ondoordringbaar was en dat de verontreinigingspluimen veilig en op grote afstand aan de drinkwaterwinning voorbij zouden gaan. Brink: ,,Begin vorig jaar is op een diepte van 119 meter vinylchloride is aangetroffen.’’ Die kankerverwekkende stof deed de alarmbellen afgaan.

De vraag is nu of de ‘lekkage’ zich slechts op één plek manifesteert, of dat elders ook breuken in de leemlaag zijn. Om daar een antwoord op te krijgen wordt aanvullend onderzoek gedaan. ,,Er wordt op meer plekken gemeten’’, zegt Brink. ,,Ook wordt de leemlaag zoveel mogelijk in kaart gebracht. Is ie op sommige plekken bijvoorbeeld dunner?’’

‘Code rood, zonder paniek’

Door de strenge drinkwaterveiligheid in ons land is volgens Brink sprake van ‘code rood’. ,,Zo werkt dat. Maar dan wel een alarmfase zonder paniek of direct gevaar’’, sust hij. ,,Er is nu niets aan de hand met de drinkwatervoorziening. Het duurt bijvoorbeeld wel tien jaar, voordat de aangetroffen vervuiling onze bronnen bereikt. Dat geeft tijd en ruimte, maar we moeten wel bij de les blijven.’’

Indien uit nader onderzoek blijkt dat de kleilaag op meer plekken vervuild grondwater doorlaat, kan de WMD een aantal stappen zetten. Een soort verdedigingslinies. ,,Een conclusie kan zijn dat de lekkage zo gering is dat we het niet terug gaan vinden, of slechts in zeer verdunde vorm, in de buurt van onze bronnen. Dan blijft het ver onder de veiligheidsnormen.’’

Vervuild water omleiden

Mocht het serieuzer blijken, dan moet de WMD actie ondernemen. Brink: ,,Dan kun je proberen de stroming van vervuild grondwater naar onze bronnen om te leiden, door elders in de bodem grondwater te onttrekken. Dan laat je dus de stroombanen afbuigen, zodat de vervuiling de drinkwaterwinning niet gaat bedreigen.’’

Volgens Brink heeft de WMD daarna nog ‘een range aan zuiveringstechnieken’ om de boosdoener aan te pakken. ,,Maar het liefst willen we dat voorkomen.’’ Dat heeft alles te maken met de veiligheid van en het consumentenvertrouwen in de drinkwatervoorziening die in Nederland op een hoog niveau staan.

Gevoelige materie

Bedreiging van drinkwater is een gevoelige materie, erkent Brink. ,,We willen juist voorkomen dat er problemen ontstaan. Dat betekent: geen stoffen in onze bronnen, ook niet als deze prima te zuiveren zijn.’’

Mogelijke ingrepen in de drinkwaterwinning hebben ook nog een ander effect: extra kosten. Dat heeft dan weer gevolgen voor de tarieven die Drentse burgers betalen, terwijl ze niet de veroorzakers zijn van de problemen. Brink: ,,Je krijgt dan dat de kosten door de verkeerde partij opgehoest moeten worden.’’

De meest vergaande maatregel voor de WMD is tot dusver een puur theoretische: complete verplaatsing van de drinkwaterwinning. ,,Dat is niet alleen heel complex, maar we verwachten ook dat het niet nodig is. We kunnen ver voordat de problemen manifest worden, anticiperen en ingrijpen. Die tijd hebben we gewoon. We weten bijvoorbeeld veel van de aangetroffen vinylchloride en hoe die stof zich ondergronds gedraagt.’’

‘We weten steeds meer van de ondergrond’

Projectleider Evert van de Klundert van de regionale milieudienst RUD kan dat beamen: ,,We weten steeds meer van de ondergrond, tot op grote diepte. De technieken zijn de laatste jaren steeds beter geworden.’’ Informatie over een vervuild gebied gaat in een computerprogramma dat de toekomstige situatie simuleert. ,,Verspreidt de verontreiniging zich geleidelijk zodat we het kunnen beheersen of gebeurt er toch iets geks waardoor we moeten ingrijpen?’’

De drie partijen willen goede en verantwoorde benutting van de ondergrond. Volgens Van de Klundert zit de complexiteit zowel in de structuur van de ondergrond, als in de afstemming tussen alle partijen. ,,Hoe organiseer je dat met elkaar? Enerzijds willen we bescherming bieden aan de WMD, maar ook mogelijkheden creëren voor Warmte Koude Opslag (WKO).’’

Het plan voor een gebiedsgerichte aanpak, dat eind vorig jaar door de provincie is vastgesteld, heeft vooral betrekking op werkzaamheden in de bodem vanaf tien meter en dieper. ,,Voor de aanleg van bijvoorbeeld een nieuwe weg, heb je niet met ons te maken’’, zegt Van de Klundert. ,,Tenzij je voor de aanleg grondwater gaat onttrekken. Dan willen we wel even meekijken.’’

Waterpomp

Particulieren die een waterpomp willen aanbrengen, krijgen niet op voorhand nul op het rekest. ,,We bekijken dat per aanvraag. Misschien zijn soms wat extra maatregelen nodig om de onttrekking van grondwater mogelijk te maken.’’

Voor de monitoring en aanpak van de vervuilingsbronnen is zo’n tien miljoen euro beschikbaar. De overheid betaalt het leeuwendeel, omdat bedrijven niet meer bestaan of de vervuiler niet te achterhalen is. Bedrijven die wel aan de bronvervuiling kunnen worden gelinkt, kunnen de verontreinigingspluim afkopen. ,,In Hoogeveen zijn we daarover met een tiental partijen in gesprek’’, weet Van de Klundert.

Emmen

In Emmen, waar ook omvangrijke bodemverontreiniging is, wordt onderzocht of een gebiedsgerichte aanpak kan worden uitgerold. Van de Klundert: ,,Maar de situatie is daar onder controle. De verwachting is dat we de verontreiniging daar goed kunnen beheersen.’’

In die gemeente wint de WMD ook drinkwater. ,,Een soortgelijke situatie’’, zegt manager waterkwaliteit Brink. ,,Met dit verschil dat daar geen dikke, beschermende kleilaag aanwezig is. In dat gebied wordt daarom al heel lang actief ingegrepen en gezuiverd om de vervuiling, die vergelijkbaar is met Hoogeveen, niet bij onze bronnen te laten komen.’’

Volgens hem is het een illusie om te denken dat grondwater altijd schoon is. ,,Er werden en worden zoveel chemische stoffen gebruikt die uiteindelijk voor een deel in het milieu terechtkomen. Daar moet je alert op zijn. En dat is het geval’’

Droge zomer

De drinkwaterwinning in Hoogeveen geschiedt niet alleen in het centrum, maar ook bij Hollandscheveld (wingebied Holtien). Op jaarbasis mag de WMD in beide gebieden in totaal 6 miljoen kubieke meter water aan de bodem onttrekken. Brink: ,,Die hoeveelheden hebben we nog niet nodig, we zitten op zo’n 4 tot 4,5 miljoen kuub. We hebben reserves nodig voor bijvoorbeeld zo’n droge zomer als vorig jaar. Per dag leveren we gemiddeld 12 miljoen liter schoon drinkwater.’’

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.