Ouderverstoting, waarbij kinderen na een scheiding het contact met een van hun ouders verbreken, moet worden aangepakt. Dit schrijft minister Sander Dekker aan de Tweede Kamer. Hij wil een ‘specialist contactverlies’ in het leven roepen.

Bij ouderverstoting willen kinderen door druk van de ene ouder hun andere ouder niet meer zien. Die situatie kent volgens psycholoog Heleen Koppejan alleen maar verliezers. De kinderen kunnen psychische klachten krijgen, zoals angst en depressie, een verminderd gevoel van eigenwaarde en minder vertrouwen in anderen. Ook kan het hun sociale en intellectuele ontwikkeling schaden en komt drugs- en alcoholmisbruik bij hen op latere leeftijd vaker voor dan gemiddeld.

,,Voor het kind is het dus zeker niet goed, maar ook bij een ouder slaat het diepe wonden als hun kind het contact verbreekt. En die pijn blijft altijd, hoelang het ook geleden is.’’

Expertteam adviseert minister

Koppejan zat in het expertteam ouderverstoting, dat onlangs een advies uitbracht aan de minister. Volgens dit team worden risico’s vaak te laat gesignaleerd, doordat de zorginstanties rondom gezinnen en het juridische veld niet goed samenwerken. Een specialist contactverlies moet hier verandering in brengen. Hij zou een brug moeten slaan en helpen de omgang te herstellen.

,,Hoe dat precies vorm moet gaan krijgen, wordt nu bekeken’’, zegt Koppejan. ,,In ieder geval is het essentieel dat er een spin in het web komt, die snel kan onderzoeken wat er precies speelt als er signalen zijn dat het niet goed gaat. Wat voelen deze kinderen? Menen ze wat ze zeggen? Praten ze slecht over de ene ouder uit loyaliteit naar de ander of is er een gegronde reden, zoals misbruik? En wat moet er gebeuren voor een beter contact? Soms kan het nodig zijn dat een ouder in therapie gaat of staan niet afgeronde financiële zaken een goede omgang in de weg. We hebben het hier over de rechten van het kind. Een kind heeft recht op zorg van beide ouders.’’

Geleidelijk proces

Koppejan werkt veel met slachtoffers van ouderverstoting en is bezig te promoveren op complexe scheidingen. Zelf vindt ze de term ‘ouderverstoting’ maar een naar woord. ,,In het Engels heet het parental alienation (PA); ik heb dat vertaald in ‘ouderonthechting’. Verstoting legt zo de nadruk op een daad en een dader, terwijl het om een geleidelijk proces gaat. Een proces dat uitmondt in het buitensluiten van één ouder, uit loyaliteit met de andere. Omdat die bijvoorbeeld altijd zo verdrietig is als het kind bij de ander is geweest. Het kind voelt zich soms ook verantwoordelijk voor die ouder.’’

Uit onderzoek blijkt dat twintig procent van de volwassenen die is opgegroeid met gescheiden ouders, het contact met hun vader blijvend heeft verloren. Zo’n vijf procent heeft geen contact meer met hun moeder.

Schuldgevoel bij kinderen

Volgens Koppejan worden deze kinderen achteraf vaak geplaagd door schuldgevoel. ,,Ik heb mensen van 70 jaar gesproken die zich er nog dagelijks schuldig over voelen. Zelfs als het contact later wordt hersteld, gaat dat niet weg. Want er zit een gat in de relatie. Het kind is niet meer wie het was en de ouder ook niet. Hoe pak je dat weer op? En vaak wordt er niet gepraat over wat er is gebeurd, ook omdat het kind zich schaamt.’’

Ze haalt journalist Frénk van der Linden aan, die er vanuit zijn eigen ervaringen een boek over heeft geschreven, met brieven aan zijn overleden ouders. ,,Hij schrijft: ‘Vader, ik zal je niet meer kwetsen.’ Dat is precies wat gebeurt als kinderen weer contact krijgen met hun ouders na een breuk, ze willen niet kwetsen. Geen ruzie maken. De relatie is te broos.’’

***

Kindbehartiger Marjolein Bruinenberg: Zie je ex als een collega met wie je moet samenwerken

De negatieve overtuigingen die gescheiden ouders over elkaar hebben. Dat vindt kindbehartiger Marjolein Bruinenberg nog het lastigst als ze probeert ouders en kinderen weer tot elkaar te brengen. ,,Die overtuigingen kunnen heel diep zitten. Er speelt frustratie, woede, van alles. Maar als ouder moet je bedenken: als jij tegen een kind zegt dat zijn andere ouder niet deugt, zeg je ook iets over dat kind. Zijn andere ouder is een deel van hem. Zo’n kind komt in een innerlijk conflict en kan denken dat het dan maar het beste is die ouder te verstoten. Hij komt anders in twee werelden terecht in plaats van één eigen wereld. Dat is verwarrend voor het kind en kan schade toebrengen.’’

Bruinenberg is eigenaar van De Stem van het Kind in Assen en heeft als bestuurslid van de vereniging De Familiemediators de methode ‘gezin uit de knoop’ ontwikkeld. Hierbij gaan ouders en kinderen tegelijk aan de slag, met ieder een eigen belangenbehartiger. Doel is het contact te herstellen.

,,Er wordt altijd op maat gewerkt en de stem van het kind is leidend, niet besluitvormend. We hebben allerlei manieren waarop kinderen duidelijk kunnen maken wat ze willen. Ook non-verbale, want het komt vaak voor dat kinderen zich niet durven uitspreken. Wij werken met spelwerkvormen en maken filmpjes en foto’s met de kinderen. Wij willen graag dat er weer hechting komt, al is het maar wekelijks een appje of een videocall. Dat kan een begin zijn.’’

Ouders zitten in emotionele achtbaan

Ouders zijn zich volgens Bruinenberg lang niet altijd bewust van de impact van hun gedrag. ,,Zij zitten in een emotionele achtbaan. Dan is het ontzettend lastig om neutraal naar je kind te kijken. Vooral met de non-verbale speltechnieken die wij gebruiken, kunnen we laten zien wat er speelt. We kunnen de ouder voorhouden: ,Kijk, dit is wat jij doet. Je bent onbewust bezig je kind te beïnvloeden.’ Vanuit die bewustwording kunnen we verder. Maar we zijn enorm afhankelijk van de ouders of het uiteindelijk lukt.’’

Het vraagt volgens haar dat vaders en moeders hun conflict opzijzetten. ,,Zie je ex als een collega die je niet mag, maar met wie je toch moet samenwerken. Je bent collega-ouders. En je rol als mede-ouder is een heel andere dan die als ex-partner.’’ Soms lukt de bemiddeling niet, geeft Bruinenberg toe. ,,In enkele gevallen komen wij niet verder. Er kunnen psychische stoornissen of trauma’s onder liggen, die behandeld moeten worden. Dan is ons advies daarvoor hulp in te schakelen.’’

Zij pleit ervoor dat stellen in scheiding meer tijd uittrekken om tot een goed ouderschapsplan te komen, tijd nemen voor de verwerking van de scheiding en jaarlijks het ouderschapsplan opnieuw onder de loep nemen. En dat zij over hun eigen overtuigingen heen stappen. ,,Wat wij soms tegenkomen, is dat vechtscheidingen van generatie op generatie gaan. Dat een ouder zegt: ‘Ik ben ook opgegroeid met maar één ouder en dat kan prima.’ Maar een kind heeft baat bij contact met beide ouders. Hij heeft maar twee ouders en voor hem zijn dat de beste ouders.’’

***

Vader 'Klaas': Ik heb mijn dochter al jaren niet gezien. Het is een soort rouwproces

,,Ik heb mijn dochter al jaren niet gezien. Ik heb er alles aan gedaan om contact te houden, maar op een gegeven moment houdt het op. Ik heb me erbij neergelegd, uit een soort zelfbehoud. Maar het verdriet zit er nog steeds.’’

Klaas Spangen uit Drenthe - zijn naam is gefingeerd - heeft aan den lijve meegemaakt hoe het is om slachtoffer te worden van ouderverstoting. Het is alweer een poos geleden dat het allemaal gebeurde en eigenlijk praat de zestiger er liever niet over. Maar omdat hij het onderwerp zo belangrijk vindt, wil hij toch zijn verhaal doen.

,,Na de scheiding van mijn vrouw zijn onze vier kinderen bij mij blijven wonen. Hun moeder vond het wel best. Zij ging in die tijd veel uit en kreeg relaties. Er was geen omgangsregeling, maar de kinderen zagen haar wel.’’ De problemen begonnen volgens Spangen toen zijn ex na een paar jaar een vaste relatie kreeg. ,,Opeens wilde ze de kinderen de helft van de tijd hebben. Ik heb me daartegen verzet. De Raad van de Kinderbescherming vond ook dat vastigheid en regelmaat belangrijker was voor de kinderen.’’

Beschuldigd van misbruik

De periode die volgde, omschrijft Spangen als ‘krankzinnig’. ,,Wat een toestanden waren het. Als ik de kinderen op wilde halen, kreeg ik hen niet mee. Hun moeder is er op een gegeven moment zelfs met hen vandoor gegaan, waarop de politie nog heeft ingegrepen. Daarna werd ik beschuldigd van misbruik. Ik heb vier dagen vastgezeten! Er is daarna uitgebreid onderzoek gedaan. De conclusie was dat de verdenkingen ongegrond waren. Tot een rechtszaak is het niet gekomen.’’

Toch raakte hij een van de vier kinderen kwijt. ,,Zij is uit loyaliteit bij haar moeder gebleven. Ze heeft me daar niets over meegedeeld; ze is gewoon niet meer teruggekomen. Ze was toen 13, 14 jaar. Ik heb alle stappen gezet die ik moest zetten om haar weer te kunnen zien, maar het is niet gelukt. Het besluit van de rechter werd niet uitgevoerd, omdat mijn dochter zei dat ze niet naar mij toe wilde. Jeugdzorg vond dat het belangrijkst. Ik kon op mijn kop gaan staan, maar het gebeurde niet. Ja, dan moet je op een gegeven moment loslaten.’’

Want zo’n oorlog, zoals hij het noemt, is voor niemand goed. ,,Er zijn wel mensen om me heen die al veel eerder zeiden: ‘Ik had die kinderen allang opgehaald’. Maar ik heb altijd geprobeerd redelijk te blijven. Zo redelijk mogelijk. Maar daarmee heb ik aan het kortste eind getrokken.’’

Meer wantrouwen

De situatie heeft een grote impact op hemzelf en de drie kinderen die bij hem zijn gebleven. ,,Zij hebben al die jaren ook geen contact meer gehad met hun zus en ook niet met hun moeder. Ze zijn hier zeker door beschadigd. Dat merk je gewoon. Ik kan niet wetenschappelijk staven dat het hierdoor komt, maar zij staan heel anders in het leven dan ik op die leeftijd. Ze zijn gereserveerder naar anderen toe, hebben meer wantrouwen. Wij hebben ook allemaal therapie gehad, en eentje heeft dat nog steeds.’’

Hij vindt het een goede zaak dat er meer aandacht komt voor het fenomeen ouderverstoting. Dat stellen die in scheiding liggen, snel worden geholpen als het mis dreigt te gaan met de omgang met de kinderen. En dat goed wordt uitgezocht waarom een kind zegt wat het zegt en doet wat het doet.

Zelf heeft hij naar eigen zeggen leren leven met wat er is gebeurd. Met het gemis. ,,In het begin keken we steeds om ons heen of we haar misschien op straat zagen fietsen, maar daar zijn we op een bepaald moment mee opgehouden. Het is een soort rouwproces waar je doorheen gaat. Nu denk ik: het leven is zo; het zij zo. En ik ben gelukkig niet alles kwijt. Ik heb de kinderen nog, op één na.’’

De echte naam en woonplaats van Klaas Spangen zijn bij de redactie bekend.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Drenthe