Jan de Graaf, voormalig voorzitter van Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

Jan de Graaf (1928 - 2020) uit Emmen: de man die het lesgeven niet kon laten

Jan de Graaf, voormalig voorzitter van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Foto: Henk Benting

In zijn woonplaats Emmen is afgelopen maandag Jan de Graaf (91) overleden. Hij was jarenlang voorzitter van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Daarnaast was hij zeer actief voor de Emmer synagoge en het plaatselijke 4 mei-comité.

Je hebt mensen die ogenschijnlijk nooit ouder worden. Jan de Graaf behoorde jarenlang tot deze categorie. Toen hij 86 jaar oud was, speelde hij nog volleybal, fietste hij met forse snelheden door Emmen en onderhield hij zelf zijn omvangrijke tuin. Ook ging hij vaak met de auto op pad, niet zelden om groepen mensen te vertellen over de Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging. Het verhaal over die massamoord moest hij blijven verkondigen, zo vond hij. Zijn hele leven lang.

‘Vader na Duitse inval helemaal over zijn toeren’

Jan de Graaf werd op 20 november 1928 geboren in Kollumerzwaag. Hij groeide op in een gereformeerd gezin met vijf kinderen. Zijn vader had een veehouderij met zo’n vijftien koeien. Jan de Graaf was 11 jaar toen de oorlog uitbrak. Nooit vergat hij hoe emotioneel zijn vader reageerde op de Duitse inval. ,,Hij stond in de stal en was helemaal over zijn toeren. Hij wilde een geweer om te vechten tegen die Duitsers. In de Eerste Wereldoorlog, waarin Nederland neutraal bleef, bewaakte mijn vader jarenlang de Nederlands-Belgische grens.’’

Nog dezelfde dag maakte Jan de Graaf iets mee dat bepalend was voor de rest van zijn leven. ,,Ik fietste bij Buitenpost toen er twee auto’s met forse snelheid aan kwamen rijden. Bij de T-splitsing vloog een van de auto’s uit de bocht. De mensen uit de auto die uit de bocht vloog, lieten dat voertuig liggen. Ze stapten in de andere auto en op de treeplank daarvan. En weg waren ze. Later hoorde ik dat het Joden waren. De angstige gezichten van die vluchtende mensen zijn me altijd bij gebleven. De ervaringen van die dag waren zo indringend dat ik me later in het jodendom en in de Holocaust ben gaan verdiepen.’’

Na zijn pensionering bleef hij docent, maar dan zonder klas

Op aanraden van zijn vader ging De Graaf naar de kweekschool in Dokkum. Het was een keus waar hij nooit spijt van kreeg. In 1953 verhuisde De Graaf met zijn kersverse bruid Wilhelmina van der Linden naar Zuidoost-Drenthe. Daar stond hij tientallen jaren met veel plezier voor de klas. Aanvankelijk op de gereformeerde lagere school in Nieuw-Amsterdam en vervolgens zo’n dertig jaar als geschiedenisdocent op de mulo bij het Emmer station en de mavo aan de Sleedoorn in Emmen.

Na zijn pensionering in 1987 bleef De Graaf docent, maar dan zonder klas. Met veel bevlogenheid gaf hij cursussen op de volksuniversiteit en reisde hij door Noord-Nederland om groepen mensen te vertellen over de oorlog, Joden en antisemitisme. Ook raakte hij betrokken bij de opbouw van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Van 1990 tot 2003 was hij voorzitter van deze stichting.

Rondleidingen op voormalig kampterrein en in Emmer synagoge

Ook na 2003 reisde de geboren Fries talloze keren naar het voormalige kampterrein om er rondleidingen te geven. Dit deed hij ook in de Emmer synagoge aan de Julianastraat. Hij was een van de drijvende krachten achter de oprichting van een stichting die het monumentale gebouw als cultureel erfgoed ging beheren.

Groot verdriet bleef De Graaf in zijn lange leven niet bespaard. In 1960 overleed zijn zoon vlak voor de geboorte. Vier jaar later werden De Graaf en zijn vrouw de trotse ouders van een dochter, Henriëtte. In 1999 overleed de echtgenote van de voormalige docent. Later kreeg hij een nieuwe partner, Ank Andriessen-Collignon.

Eind vorig jaar gaf de Emmenaar een interview aan dagblad Trouw . Daarin vertelde hij dat hij leukemie had en niet meer lang zou leven. Maar dat betekende niet dat hij wilde stoppen met vertellen over de oorlog. ,,Dat doe ik zo lang ik kan. Want ik ben tenslotte docent geschiedenis geweest én ik heb die tijd zelf meegemaakt.”

menu