Floor Milikowski: ,,Wie weet wordt Wildlands toch nog een succes. Misschien doet zich over tien jaar een ontwikkeling voor, die we nu nog niet voorzien.''

Nederland is klein land met verre uithoeken, met een gapende kloof tussen de grote stad en 'de rest' van Nederland. En hoe zit het met Emmen en Delfzijl?

Floor Milikowski: ,,Wie weet wordt Wildlands toch nog een succes. Misschien doet zich over tien jaar een ontwikkeling voor, die we nu nog niet voorzien.'' Foto's: ANP en Fjodor Buis

Nederland verandert in een lappendeken van winnaars en verliezers, stelt Floor Milikowski in haar boek Klein land met verre uithoeken . De groeiende kloof tussen enerzijds Amsterdam en Groningen en anderzijds Emmen en Delfzijl laat het zien.

Hoe kan het dat de huizenprijzen in steden als Amsterdam en Groningen sneller stijgen dan in Emmen of Delfzijl? Een kwestie van vraag en aanbod uiteraard. Maar daaronder zit nog een vraag: waarom is de vraag naar huizen in de stad groter dan naar huizen in Emmen of Delfzijl? Ook hier lijkt een eenvoudig antwoord mogelijk: omdat in de stad meer werk en vermaak is.

Journalist en geograaf Floor Milikowski nam daar geen genoegen mee en zocht uit hoe het komt dat sommige steden en regio’s de wind mee hebben, terwijl het andere plaatsen en streken steeds meer moeite kost om bij te blijven. Haar bevindingen staan in het gisteren verschenen Klein land met verre uithoeken , een boek over de kloof tussen kansarm en kansrijk, tussen centrum en periferie, tussen macht en onmacht.

Belangrijke constatering in het boek: de regering kiest al decennia achtereen bewust voor het steunen van winnaars. De gevolgen laten zich in Amsterdam, Rotterdam, Eindhoven en ook Groningen merken. De gevolgen zijn veel minder positief in plaatsen als Delfzijl en Emmen, in de Achterhoek, delen van Limburg en Zeeland. Waar in genoemde steden de afgelopen decennia een bloeiende economie is ontstaan met internationale betekenis, is aan de rand van het land sprake van verval.

Geen steun voor losers

Voor het ontstaan van de kloof gaat Milikowski terug naar de jaren tachtig toen een commissie onder leiding van oud-Shelltopman Gerrit Wagner op verzoek van de regering het rapport Een nieuw industrieel elan presenteerde met plannen om de Nederlandse economie uit het slop te trekken. Wagner adviseerde sectoren en regio’s met potentie te stimuleren: Don’t back the losers, but put pick the winners . Premier Ruud Lubbers nam de aanbevelingen over.

,,Bedoeling was destijds om in te zetten op Schiphol-Amsterdam en Rotterdam en de haven. Eindhoven heeft zich daar knap tussen weten te wringen”, vertelt Milikowski via de telefoon vanuit haar woonplaats Amsterdam. ,,Het was niet de verwachting dat het tot grote verschillen zou leiden. Maar de trek naar de stad versnelde. En die trek was ook nog eens selectief: vooral jonge mensen en mensen met een opleiding verhuisden.”

De globalisering kwam daar nog bij. Maakindustrie maakte plaats voor kennisindustrie. Die is niet alleen minder plaatsgebonden en stelt internationale ontwikkelingen boven regionale ontwikkelingen, die heeft ook andere verschillen en voorkeuren in de hand gewerkt. ,,Krimpende gemeenten krijgen nauwelijks steun terwijl de snelle groeiers op alle steun kunnen rekenen”, aldus Milikowski.

Klein land met verre uithoeken opent met een verslag van een bezoek aan de krimpgemeente Emmen, vlak voor de verhuizing van de dierentuin en de opening van Wildlands. Het boek eindigt eveneens in Emmen, als die verhuizing niet heeft gebracht wat het moest brengen. Tussendoor wordt op basis van archiefonderzoek en interviews met bestuurders en onderzoekers verslag gedaan van ontwikkelingen elders in het land: in Noord-Groningen, in Arnhem, in Veenhuizen, in Limburg

Iemand uit Emmen moet beter zijn best doen

Wat Milikowski vertelt, is confronterend. Ze maakt aannemelijk dat iemand uit Emmen veel harder zijn best moet doen om de maatschappelijke ladder te beklimmen dan iemand uit Amsterdam-Zuid. Ze laat zien dat huiseigenaren in de Randstad vanzelf rijker worden, terwijl gemeenten elders steeds minder belastinginkomsten generen. Ze laat zien dat met de verhuizing van slechts een persoon een compleet regionaal netwerk kan instorten.

Ze schrijft: ,,Voor steden als Emmen dreigt een Mattheus-effect, naar het Bijbelse principe uit Mattheus 13:12: ‘Want wie niets heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal zelfs wat hij heeft nog worden ontnomen.”

Er zijn pogingen gedaan om het tij te keren. Nederland heeft een spreidingsbeleid gekend. Er is geprobeerd om rijksdiensten vanuit het Westen naar ‘de regio’ te verhuizen, zoals de Dienst voor Wegverkeer naar Veendam, de Topografische Dienst naar Emmen en het Centraal Bureau voor Statistiek naar Heerlen. ,,Goed bedoeld, maar een wezenlijke dynamiek heeft het niet opgeleverd”, constateert Milikowski.

Veel nadelige ontwikkelingen zijn het gevolg van neoliberalisme en de winner takes all -mentaliteit die sinds de jaren tachtig vanuit Engeland en de Verenigde Staten ons land heeft bereikt. ,,De wind kan ook weer uit een ander hoek gaan waaien,” zegt Milikowski. ,,Of het nu om onderwijs, wonen of economische ontwikkeling ging, in de jaren zestig was het gedachtegoed gericht op spreiding en gelijke verdeling. Het kan zomaar weer omkeren. Maar plekken waar het beter gaat en plekken waar het slecht gaat, zul je altijd houden. Helaas.”

Cynisme is gevaarlijk

Waar in Emmen nog sprake is van ambitie om mee te blijven doen, lijkt die ambitie op andere plekken verdwenen. ,,Als een gebied vergeten is en er is niemand meer om voor verbetering te zorgen, dan is het logisch dat moedeloosheid optreedt. Dat is pijnlijk en het is niet acceptabel om je daar bij neer te leggen. Cynisme is heel gevaarlijk. Dan kun je nooit verandering teweegbrengen.”

Emmen heeft de luxe om zich aan Wildlands vast klampen. ,,Wie weet wordt het ooit toch nog een succes. Wie weet doet zich over tien jaar een ontwikkeling voor die we nu nog niet voorzien”, mijmert Milikowski. ,,Het gaat erom dat je inzet op kwaliteiten die je wel hebt. Het gaat om verval tegengaan. Maar ergens moet misschien je accepteren dat de jaren zeventig, toen ook in Emmen alles maakbaar leek, niet meer terugkomen.”

Recent zijn regiodeals gesloten waarbij Den Haag legt miljoenen op tafel legt om ontwikkelingen in onder meer Zuid-Drenthe en Oost-Groningen te stimuleren. ,,Het is fijn dat er aandacht is voor de problemen en de kansen die er zijn”, zegt Milikowski daarover. ,,Maar om een wezenlijk verschil te maken, is een duidelijke visie nodig over economie en inrichting van ruimte en hoe alle lagen van de bevolking daar van kunnen profiteren.”

Waar ze op hoopt, is dat de coronacrisis de urgentie vergroot om na te denken over waar het heen moet. ,,Het kan zijn dat dit het moment is om te gaan nadenken over de toekomst van dit land. Kijk naar de groei van Schiphol. Daar was al discussie over, maar nu het stil ligt en er sprake is van noodsteun zie je dat steeds meer mensen zich afvragen of dat allemaal wel zo verder moet.”

Twee derde van het bruto nationaal product wordt buiten de Randstad verdiend, zegt Milikowski. ,,Er liggen enorm veel mogelijkheden. Als je daar beter gebruik van weet te maken, bijvoorbeeld door voor infrastructuur te zorgen, door de economie te stimuleren, dan kan ook welvaart worden gecreëerd op plekken waar dat nu te weinig gebeurt. De vraag is: waar willen we heen met dit land? Er kan veel meer.”

Er moet een nieuw verhaal komen

Ze pleit voor groot nieuw verhaal. ,,Je ziet nu welvaart groeien op plekken waar al veel welvaart is. Je ziet ook veel verontwaardiging en steeds meer spanning. Door het ontbreken van een gezamenlijk verhaal waarin iedereen zich herkent, is het ieder voor zich. Die weg loopt dood. Tegelijkertijd zie je dat er behoefte is aan verandering. De noodzaak om te veranderen wordt gezien. Kijk naar de discussie over het klimaat.”

Het idee voor Klein land met verre uithoeken komt voort uit een vorig boek van Milikowski, Van wie is de stad , waarin wordt beschreven hoe groepen mensen uit de stad worden verdreven door de komst van nieuwe, hoogopgeleide inwoners die wel hoge huren en duren huizen kunnen betalen. In haar nieuwe boek keert dit onderwerp, gentrificatie, terug in passages over de stad Groningen waar steeds minder ruimte is voor mensen met middeninkomens.

Zelf staat Milikowski (Amsterdam, 1980) aan de goede kant van de kloof. ,,Mijn interesse voor dit onderwerp komt voort een heilig geloof dat je verplicht bent om de zwakkere in de samenleving ook te helpen”, zegt ze. ,,Er moet een stem worden gegeven aan mensen die te weinig gezien en gehoord worden. Het maakt niet uit of die mensen in de Randstad wonen of daarbuiten.”

 

Klein land met verre uithoeken van Floor Milikowski is verschenen bij uitgeverij Atlas Contact. Prijs: 21,99 euro (270 blz.)

menu