Het Dwingelderveld kleurt dieprood op de bodemdalingskaart en wordt door de aarde opgeslokt, maar waarom blijft een mysterie

Om het belang van water aan te tonen, werd een jaar of vijf geleden al eens een waterdebat midden op het Dwingelderveld gehouden. Foto: Marcel Jurian de Jong

Wordt het Dwingelderveld langzaam maar zeker verzwolgen door Moeder Aarde? Wie de jongste bodemdalingskaart van Nederland goed bekijkt, zou het bijna gaan denken.

Op deze kaart, die is opgebouwd uit miljoenen satellietmetingen, kleurt het gebied rood. Niet een beetje rood, maar knalrood. En niet in een deel van het Dwingelderveld, maar nagenoeg het gehele nationale park. Volgens de makers van de kaart (mensen van de Technische Universiteit Delft in samenwerking met andere instanties) betekent dit dat de bodem sinds de start van de metingen in 2015 een halve centimeter per jaar daalt.

Uniek heidegebied straks minder ‘hooggelegen’?

Het Dwingelderveld herbergt het grootste aaneengesloten hooggelegen natte heidegebied van Europa. Mede op basis van die kwaliteiten verwierf het gebied de status van nationaal park. Ergens in de reeks superlatieven is het woord ‘hoog’ te lezen. Boet het nationaal park, gezien de bodemdaling, aan kracht in? Zo ja, heeft dit gevolgen voor de flora, fauna en mensen in het gebied?

De rode vlek roept vragen op, veel vragen. En een rondje langs deskundigen en mensen die het gebied goed kennen, levert in elk geval veel gefronste wenkbrauwen op.

,,Het Dwingelderveld is een nat gebied met natte heide. Als veengrond verdroogt, gaat die inklinken en daalt de bodem. Dat zal hier ook aan de hand zijn. Iets anders kan ik niet bedenken’’, zegt Loek Kuiters, onderzoeker van de Wageningen Universiteit (WUR), die onder meer de bodemdaling op Ameland als gevolg van de gaswinning monitort.

Zijn collega Gerlinde de Deyn zoekt het ook in de combinatie van veen en de droogte van de afgelopen drie jaar. De Vlaamse hoogleraar bodemecologie in Nederlandse dienst kent het gebied: ,,Nou ja, ik heb er wel eens gefietst.’’

‘Bij droogte gaan micro-organismen volop aan de slag’

,,Als een veenbodem uitdroogt, ontstaat er meer ruimte voor zuurstof. En dan zien we dat allerlei micro-organismen volop aan de slag gaan met het organisch materiaal in de bodem. Met andere woorden: ze verteren het materiaal en daardoor zakt de bodem.’’

Behalve de versnelde afbraak van plantenresten speelt bij verdroging nog een factor een rol, weet De Deyn: ,,Water is een betere drager van grond dan lucht. Bij droogte verdampt water en komt er zuurstof voor in de plaats. Lucht laat zich makkelijker samendrukken dan water. Voilà.’’

Bodem- en natuurdeskundigen van de provincie Drenthe zijn verrast door de rode vlek, die wel is te zien in het Dwingelderveld maar bijvoorbeeld niet in het even verderop gelegen nationaal park Het Drents Friese Wold. ,,We hebben ruggespraak gehouden met onze collega’s van het waterschap, maar hebben geen concreet antwoord. Het enige dat we kunnen bedenken is dat veengrond afsterft en inklinkt’’, zegt een woordvoerster.

‘Zou afgraven niet een logischer oorzaak zijn?’

Albert Henckel, boswachter van Staatsbosbeheer, is niet (zeker niet in eerste instantie) overtuigd door het verhaal van de WUR-hoogleraar. Hij kent het Dwingelderveld als zijn broekzak. ,,Zou het afgraven van het Noordenveld niet een veel logischer oorzaak zijn? In de vroegere landbouwenclave in het gebied is de bovenlaag van 35 tot 40 centimeter afgegraven. Als het om bodemdaling gaat, zou dat een heleboel verklaren.’’

Maar, zo blijkt, het grootschalige spitten eindigde in 2014 en vanaf 2015 begon de satelliet als een soort vleermuis de afstand van de kunstmaan tot miljoenen meetpunten op aarde te meten. Op basis daarvan zijn, volgens de onderzoekers ‘tot op de millimeter nauwkeurig’, de bodemdalingen en elders in het land soms ook -stijgingen in kaart gebracht.

Henckel, die samen met een collega de kaart nog eens goed heeft bestudeerd, tast in het duister: ,,Hier is geen verklaring voor te geven. De meeste heide in het Dwingelderveld groeit niet op veen maar op zandgrond. Daarmee is naar ons inzicht inklinken niet aan de orde. En het is ook niet zo dat de heide op grote schaal wordt geplagd. Dat zou ook een verschil in hoogte kunnen verklaren. De kaart laat een bodemdaling in nagenoeg het hele gebied zien. Echt héél raar.’’

Maar stel dat verdroging toch de oorzaak is (en niet een kwestie van ‘foutje bedankt’ van de satelliet) wat zijn dan de gevolgen? Hoogleraar De Deyn: ,,Zodra micro-organismen volop hun ding doen in de bodem, is er een hogere uitstoot van CO2. Net zoals wij mensen CO2 uitademen. Bij de afbraak van organisch materiaal komen ook stoffen als stikstof, fosfor en kalium vrij. Die ontwikkeling is zeker van invloed op de vegetatie. Wat we in veengebieden vaak zien is dat er vergrassing en bebossing optreedt.’’

‘Misschien is beheer nog gebaseerd op historisch klimaat’

Maar dat is een kwestie van beheer, stelt De Deyn. ,,Door de klimaatverandering moeten we rekening houden met langere droge periodes. Zeker in het voorjaar en de zomer. Misschien zijn beheer en inrichting van natuurgebieden nog gebaseerd op het historische klimaat.’’

Een groot deel van de inspanningen en werkzaamheden van natuurbeheerders in het gebied waren de afgelopen 10, 15 jaar juist gericht op het vernatten van het Dwingelderveld. Om het gebied zoveel mogelijk water te laten vasthouden, zijn sloten en greppels jaren geleden al gedempt. Verder zijn voor de waterhuishouding stuwen gebouwd, poelen, vennen en slenken gegraven en is er een waterberging gekomen.

En de mens, moet die ook rekening houden met verzakkingen als gevolg van de bodemdaling? ,,Nee, dat denken wij niet’’, zegt de woordvoerster van de provincie. ,,En bovendien staan er ook niet heel veel huizen in het Dwingelderveld.’’

menu