Gemeente Hoogeveen ontneemt 'foute' burgemeester Tjalma het ereburgerschap en schrapt naam park en kazerne

Jetze Tjalma. Foto: Archief DVHN

B en W van de gemeente Hoogeveen willen oud-burgemeester Jetze Tjalma het ereburgerschap ontnemen. Ook moeten het naar hem vernoemde park en de brandweerkazerne een andere naam krijgen.

Dit concludeert het college op basis van het vrijdag naar buiten gebrachte NIOD-rapport over de rol van de oud-burgemeester in, en direct na, de Tweede Wereldoorlog. Volgens B en W biedt het rapport genoeg aanleiding om Tjalma (1893-1985) zijn ereburgerschap af te nemen.

‘Bij het ereburgerschap en een vernoeming van een park en brandweerkazerne hoort ‘onbesproken gedrag’ en ‘van iedere twijfel ontheven’. Op basis van dit onderzoek trekt het college de conclusie dat daar geen sprake van is. Tjalma bleek een ‘ernstige schriftelijke berisping, zonder openbaarmaking’ te hebben ontvangen. Daarom komen we tot het advies aan de gemeenteraad om het ereburgerschap te ontnemen en de naam van het park en de brandweerkazerne te wijzigen’, luidt het in een verklaring.

Ook is de gemeente niet gediend van Tjalma’s rol tijdens de Jodenvervolging. ‘Uit het onderzoek blijkt dat burgemeester Tjalma een passieve rol aannam bij de bescherming van de Joodse inwoners. Op een aantal punten deed Tjalma zelfs meer dan van hem werd gevraagd door de bezetter.’

Al langer twijfels over Tjalma

De uitkomst van het onderzoek naar Tjalma’s rol in de Tweede Wereldoorlog is vrijdagochtend bekendgemaakt. In het document wordt de naoorlogse zuivering van de burgemeester uiteengezet. Historicus Robin te Slaa voerde het onderzoek uit voor het NIOD, het instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies.

Over het doen en laten van oud-burgemeester Tjalma bestaat al langere tijd twijfel. De SGP drong er eerder al op aan hem het ereburgerschap te ontnemen en het naar hem genoemde park, bij het Hoogeveense raadhuis, een andere naam te geven. De partij baseert zich op eerder onderzoek door streekhistoricus Albert Metselaar.

‘Overijverig meegewerkt met de bezetter’

Volgens Metselaar leverde Tjalma in de oorlog meerdere keren lijsten met namen en adressen van Joodse inwoners aan de Duitsers. ,,De eerste keer al op 16 mei 1940. En het bleef niet bij één lijst.’’ Of, zoals de Hoogeveense burgemeester Karel Loohuis vrijdag zei: ,,Hij heeft meer gedaan dan van een burgemeester verwacht mocht worden. Tjalma heeft overijverig meegewerkt met de bezetter.”

Dat Tjalma na de oorlog burgemeester is kunnen blijven, komt volgens de streekhistoricus omdat de politiek hem de hand boven het hoofd heeft gehouden.

Om een eind te kunnen maken aan de discussie over de rol van Tjalma in de oorlog en de latere zuiveringsprocedure heeft het Hoogeveense college het NIOD gevraagd om als externe, wetenschappelijke partij onderzoek te doen. Loohuis: ,,Wij hebben niets af willen doen aan onze waardering voor het onderzoek van de heer Metselaar. Maar soms is het goed even afstand te nemen en er ook een partij van buiten bij te betrekken.”

Volgens de Hoogeveense burgemeester heeft Te Slaa bovendien ‘nog meer feiten dan we al hadden’ boven tafel gekregen. Het NIOD-onderzoek heeft de gemeente 11.000 euro gekost.

‘Geen makkelijke beslissing’

Toch is het voor het Hoogeveense college ‘geen makkelijke beslissing’ geweest Tjalma het ereburgerschap af te nemen, aldus Loohuis: ,,Dit is een gevoelige kwestie. En Tjalma was ook geen oorlogsmisdadiger of NSB’er hè?” Hij vertelde vrijdag dat er in Hoogeveen stemmen zijn opgegaan de kwestie-Tjalma na al die jaren met rust te laten. Maar Loohuis vindt het belangrijk dat nu ‘de strikte feiten’ op tafel liggen. ,,Die zijn voor het college belangrijker dan interpretaties en meningen.”

Te Slaa concludeert dat een samenloop van omstandigheden ertoe heeft geleid dat Tjalma’s rol bij de Jodenvervolging naar de achtergrond is verdwenen. ‘Dat burgemeester Tjalma, in navolging van het hele Nederlandse overheidsapparaat, tijdens de bezettingsperiode geen bescherming had geboden aan vervolgde Joodse burgers raakte in de vergetelheid.’

Het handelen van Tjalma werd op verschillende niveaus beoordeeld: lokaal, regionaal en nationaal. Omdat Tjalma en de Commissaris der Koningin De Vos van Steenwijk wisten dat de uitkomst van de zuiveringsprocedure niet op provinciaal, maar op nationaal niveau werd beslist, stemden zij daar hun gezamenlijke lobby op af.

‘Bij de naoorlogse zuivering speelde Tjalma’s houding tegenover de Jodenvervolging alleen op lokaal en provinciaal niveau een rol. In het verdere verloop van de zuiveringsprocedure op nationaal niveau werd het aantal aangevoerde laakbare handelingen sterk teruggebracht.’

Aanleg Duits vliegveld in Havelte

Op nationaal niveau werd er daarom met name aandacht besteed aan de oproep van Tjalma aan bedrijven om personeelsleden te leveren voor de aanleg van het Duitse militaire vliegveld in Havelte. Deze aanklacht werd in het uiteindelijke zuiveringsbesluit enorm afgezwakt.

‘Gesteld werd dat de burgemeester het de opgeroepen personen zeer gemakkelijk had gemaakt weg te blijven en zo persoonlijk had bijgedragen aan de uitzonderlijk lage opkomst. Op grond van deze voorstelling van zaken besloot minister Beel dat door de Commissaris der Koningin aan burgemeester Tjalma ‘een ernstige schriftelijk berisping’ moest worden gegeven.’ De inwoners van Hoogeveen waren niet op de hoogte van deze terechtwijzing.

Ook de ontevredenheid over hoe lang de zuiveringsprocessen duurden, speelde volgens Te Slaa mee. ‘De wens om de zuiveringen zo snel mogelijk af te ronden, was begin 1946 wijdverbreid binnen de samenleving. Dit maakte het voor minister Beel eenvoudiger om de uitgebrachte adviezen tot eervol ontslag van Tjalma naast zich neer te leggen.’

Loohuis lichtte nazaten Tjalma in

Karel Loohuis heeft persoonlijk de nazaten van Tjalma op de hoogte gesteld van het onderzoek en de daaruit getrokken conclusies. ,,Ik heb een kleindochter gesproken, die woordvoerder is van de familie.” Het collegevoorstel om de oud-burgemeester het ereburgerschap te ontnemen, komt nog deze maand aan de orde in de raad, verwacht Loohuis.

menu