De vader van Raviv van Renssen.

Nog steeds raadsels rond de dood van Raviv van Renssen die sneuvelde bij Srebrenica

De vader van Raviv van Renssen. FOTO AFP/SYLVAIN THOMAS

Raviv van Renssen (25) uit Nijeholtpade wilde in 1995 als militair naar Srebrenica om Bosnische moslims te helpen, maar sneuvelde uitgerekend door een actie van één van hen. Zijn dood luidde de chaotische val in van de moslimenclave. Precies 25 jaar na het drama zit zijn vader nog vol vragen. ,,Waarom is er nooit naar de dader gezocht?’’

Ben van Renssen heeft er een slecht gevoel over. Het is eind 1994 en zijn zoon vertelt hem dat hij naar Srebrenica in Bosnië wil. De moslims helpen die in de burgeroorlog omsingeld zijn door Serven en geen kant op kunnen. Nederland is namens de Verenigde Naties met zo’n 600 militairen in het gebied om tienduizenden Bosnische moslims te beschermen. ,,Pap’’, zegt hij. ,,Ik wil er naartoe voor de vrede.’’

Het is de laatste keer dat beeldend kunstenaar Van Renssen (79) zijn zoon in levende lijve ziet, vertelt hij ruim 25 jaar later. ,,Ik wist dat ik hem nooit meer terug zou zien.’’

In zijn atelier in het Zuid-Franse Seynes koestert de Stellingwerver warme herinneringen aan zijn zoon, met wie hij door de scheiding van de moeder een lange tijd minder contact had. Op 2 mei zou Raviv 50 zijn geworden. Raviv was een open en geliefde jongen, vertelt hij. Tegendraads, met een sterk verantwoordelijkheidsgevoel. Iemand die opkwam voor anderen.

Een ‘handige padvinder’ ook. Hij sleutelde aan auto’s, maar wist met vrienden ook binnen een uur een barbecue te maken van een metalen rek dat hij in de berm had gevonden. Het leverde hem de bijnaam MacGyver op, naar de gelijknamige Amerikaanse tv-serie.

Half januari 1995 vertrekt soldaat der eerste klasse Raviv van Renssen vanuit de Johan Willem Friso-kazerne in Assen met Dutchbat III naar Srebrenica. Raviv is mortierist en zit samen met zes kameraden uit een andere eenheid op observatiepost Foxtrot in het zuiden van de enclave als het helemaal mis gaat.

De Serven hebben het gebied omsingeld en afgesloten van de buitenwereld. Zij bepalen wat er in en uit gaat. En dat is nagenoeg niets. Er ontstaan grote voedsel- en brandstoftekorten, ook voor de Dutchbatters. Wie bijvoorbeeld ‘s avonds in licht wil werken moet toestemming vragen. Alleen de noodverlichting blijft branden. Anders kost dat te veel diesel voor de generator.

Offensief

Ravivs uitzending zit er bijna op als begin juli de Serven een offensief beginnen en ook observatiepost Foxtrot vaker onder vuur nemen. In de nacht van 7 op 8 juli worden in het hele gebied rond Srebrenica 275 artillerie- en mortierschoten geteld. En dat is nog een ‘redelijk rustige’ nacht.

Raviv is wel wat gewend. Toen hij op een kibboets in Noord-Israël woonde, leerde hij leven met schuilkelders en de dreiging van granaten die vanuit Libanon werden afgevuurd. Via een portofoon spreekt hij met een maatje op een andere observatiepost over de beschietingen. ‘Nog een paar weken en dan zitten we weer lekker thuis. Maar eerst gaan we in Zagreb weer een feestje bouwen.’

Zover komt het niet. Op 8 juli zijn er wederom beschietingen. Als ’s morgen vroeg de mist rond de observatiepost is opgetrokken, zijn aan alle kanten explosies en vuurgevechten tussen Serven en Bosnische moslims. ,,We wilden weg want we zaten als een sitting duck te wachten op een voltreffer’’, verklaart een van Raviv’s collega’s later.

Een Servische tank is ze dan al tot op 100 meter genaderd en heeft de loop gericht op de observatiepost en de vluchtroute. Er is paniek. Niet veel later komen Serven naar de post. De Dutchbatters worden ontwapend en moeten ‘opsodemieteren’. Tijdens een vuurpauze springen ze in hun gepantserde rupsvoertuig YPR en maken dat ze wegkomen.

Na 2 tot 3 kilometer stuiten ze bij een wit huis op een groep vrouwen, mannen en kinderen. Er ligt allemaal rotzooi op de weg. Eén man heeft een camouflagepak aan en loopt met een klein kaliber wapen. Ze stoppen even, maar krijgen van hun commandant toestemming door te rijden.

Dan klinkt een oorverdovende knal. Raviv, die op de plek van de boordschutter rechtop in het geopende luik staat, zakt door zijn knieën en valt met een flinke hoofdwond in de pantserwagen. Zijn dienstmakkers proberen het bloed te stelpen en rijden zo snel mogelijk verder tot ze de opgeroepen gewondenbak tegenkomen.

Hersenletsel

Zijn kameraden maken nog een foto als hij op een brancard ligt en wordt overgedragen aan de verzorgers, zodat hij later zelf kan zien hoe hij er bij lag. Ze zijn er van overtuigd dat hij het gaat redden. Het mag niet zo zijn. Artsen op de verbandplaats proberen hem een half uur lang te reanimeren, maar Raviv van Renssen reageert niet meer. Hij overlijdt door zwaar hersenletsel.

Nog diezelfde dag krijgt vader Van Renssen in Nederland het tragische nieuws te horen. ,,Mijn wereld stortte in elkaar.’’ Twee dagen later, op 10 juli, komt de kist met Ravivs stoffelijk overschot aan op Soesterberg, drie dagen later wordt hij begraven op de erebegraafplaats in Loenen.

De dood van Raviv is het begin van het eind van Srebrenica. Na de val van de enclave op 11 juli vermoorden de Serven meer dan achtduizend Bosnische moslims, vooral mannen. De Dutchbatters staan machteloos en voelen zich in de steek gelaten door de VN. Velen keren bijna twee weken later gedesillusioneerd en getraumatiseerd huiswaarts.

Terwijl in Nederland een heftig debat losbarst over de rol van de Dutchbatters tijdens de grootste genocide sinds de Tweede Wereldoorlog, begint vader Van Renssen zijn eigen zoektocht naar de dood van zijn zoon.

De berichtgeving zit vol tegenstrijdigheden. De kameraden die het incident meemaakten, melden aan de marechaussee dat Raviv in zijn hoofd is geschoten. Het Ministerie van Defensie laat daarop weten dat het een gericht schot was. Maar in de drie getuigenverklaringen die later worden opgenomen, wordt daar met geen woord over gerept. De twee chirurgen die Raviv proberen te redden, komen er evenmin uit. De ene houdt het op een schot hagel, de ander op een granaat.

De VN communiceren dat Raviv getroffen is door scherven van een handgranaat. Die conclusie trekt ook de Explosieven Opruimingsdienst na onderzoek in de pantserwagen.

Ruim twee maanden na het incident spreekt Van Renssen bij een herdenking in Assen de kameraden van Raviv die in het voertuig zaten. Ze hebben het ontzettend moeilijk. Vooral de jongen die eigenlijk op de plek van de boordschutter had moeten zitten. ,,Die jongen heeft huilend aan me gehangen. Ik heb gezegd dat ik ontzettend blij ben dat hij nog leeft. Raviv heeft eigenlijk hun leven gered. Hij is een held.’’

De kameraden vertellen hem dat ze vermoeden dat Raviv gericht is neergeschoten omdat ze een man zagen in een camouflagepak met een klein kaliber wapen.

Van Renssen doet navraag bij Defensie. Het onderzoeksverslag van de marechaussee blijkt onvindbaar. Als in 2002 het Srebrenica-rapport van het NIOD verschijnt, ziet hij tot zijn stomme verbazing dat zij uitgaan van een schot hagel. Ze vinden zelfs getuigen die de vermoedelijke dader noemen.

Dossier zoek

Van Renssen vraagt Defensie opnieuw om opheldering, maar krijgt geen antwoord. Het dossier blijft zoek. Pas na elf jaar leuren, brieven schrijven en gesprekken voeren, krijgt een brigadegeneraal buiten dienst opdracht onderzoek te doen. Hij vindt niet het originele dossier terug, maar wel delen op een floppydisk bij de onderofficier van de marechaussee die het onderzoek in Srebrenica heeft gedaan. De man weet zeker dat hij het originele verslag naar het hoofdkwartier van de marechaussee ter plaatse heeft gefaxt.

Het verslag, dat Van Renssen pas in 2015 krijgt, wakkert zijn twijfel alleen maar verder aan. De plek van het incident die de marechaussee heeft aangemerkt komt volgens de vader niet overeen met de plek die een van zijn kameraden uit de YPR heeft aangewezen en waar nu ook een gedenksteen ligt ter nagedachtenis.

Hoe Raviv om het leven is gekomen, blijft voor Van Renssen niet duidelijk. Er zijn röntgenfoto’s gemaakt waarop een arts heeft gezien dat er allemaal kleine balletjes in zijn schedel zitten. Maar die zijn - net als foto’s van het voertuig en de kleding van Raviv - in Bosnië vernietigd, om te voorkomen dat de Serven ze in handen krijgen en voor propaganda-doeleinden gebruiken.

Van Renssen toont de foto van Raviv die zijn kameraden maakten toen hij op de brancard lag. Op zijn ontblote bovenlijf is geen schrammetje te zien. ,,Ik twijfel of een handgranaat de doodsoorzaak van Raviv is. Dan zou hij toch zwaarder gewond zijn geraakt? Ik begrijp dat niet.’’

Een jaar geleden kreeg hij een eerder gemaakte juridische analyse van Defensie over de kansen van strafrechtelijke vervolging van de dader. De conclusie: het wordt niet makkelijk. Begin dit jaar heeft Van Renssen per brief aan het OM een reactie op die analyse gevraagd. Hij wil weten of überhaupt ooit geprobeerd is een verdachte op te sporen.

Slachtoffer

Niet zozeer om diegene achter de tralies te krijgen. ,,Het enige wat ik wil, is weten waarom hij dit heeft gedaan. De Bosnische moslims zijn ook slachtoffer. Net als Raviv. De angst waarin zij jarenlang hebben moeten leven, totaal afgezonderd van de rest van de wereld. Ons lukt het in deze coronatijd nog niets eens om twee maanden in isolatie te leven.’’

Zo gaat zijn zoektocht naar de waarheid 25 jaar na dato een nieuwe fase in. Ondertussen stort hij zich met zijn vriendin op de Stichting Raviv, waarmee ze de herinnering aan hem levend willen houden. Dankzij donaties hebben ze een ambachtsschool in Srebrenica opgezet. Met het geld willen ze ook inwoners in hun atelier in Frankrijk een opleiding keramiek aanbieden. ,,We willen mensen daar een stap vooruit laten maken.’’

Van Renssen heeft een gedenksteen voor Raviv gemaakt, die hij graag een plek wil geven in een herdenkingsruimte in Srebrenica. De stichting Moeders van Srebrenica willen de foto van Raviv opnemen in de gedenkmuur met slachtoffers. ,,Zij zien hem ook als slachtoffer.’’

menu