Harm de Geeter en Freek Jalving voor de oorlog in Groningen.

Op het zeemansgraf van oud-Assenaar Freek Jalving staat geen gedenksteen

Harm de Geeter en Freek Jalving voor de oorlog in Groningen.

Alleen al in Assen zijn er negentien gedenkplekken om slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te gedenken. En dan zijn er al die struikelstenen. Maar oud-Assenaar Freek Jalving staat nergens vermeld. Hij kreeg als oorlogsslachtoffer een zeemansgraf.

Tussen de vele boeken die vanwege de herdenking van 75 jaar bevrijding worden uitgegeven, valt het boekje van oud-Assenaar Kees de Geeter vooral op door de poging vergeten koopvaardijslachtoffers een gezicht te geven.

Een boek over de negentien Asser oorlogsmonumenten was voor De Geeter het sein om het verhaal van Freek Jalving op te schrijven, bedoeld als een mooie manier om de vele honderden Nederlanders die in de oorlog op de koopvaardijschepen zijn omgekomen alsnog te eren.

Het resultaat ligt binnenkort in de winkel: Een kaartje uit Helsinki. Twee Asser jongemannen en de oorlog.

Twee vrienden

Het gaat eigenlijk over twee vrienden en daarmee hoe verschillend levens kunnen lopen, ook al heb je beide ongeveer dezelfde start. Kees’ vader Harm de Geeter had na de oorlog zijn draai in de Asser gemeenschap snel weer gevonden. Dat bewijst zijn erelidmaatschap wel van voetbalclub Achilles ‘94, van de Landelijke Bond van Amateur Voetbalclubs en de Nederlandse Tafeltennisbond.

Sportief was hij voor de oorlog ook al, met Freek. Met zijn tweeën spijbelen om te zwemmen in Pitlo’s Kolkie, samen op de zwemclub en kamperen in Schipborg. De oorlog maakte het verschil. Harm werd 81 jaar, Freek slechts 27.

Niet slechts een naam

Kees de Geeter: „In het boek over de Asser oorlogsmonumenten staat dat het de aandacht doet uitgaan naar de personen die op geen van de negentien monumenten worden genoemd, maar wel door oorlogsgeweld om het leven zijn gekomen en uit Assen afkomstig zijn dan wel in Assen zijn gesneuveld.

Dat gold in ieder geval voor Freek Jalving en daarom besloot ik het verhaal te vertellen, gekoppeld aan een stuk levensgeschiedenis van mijn vader Harm de Geeter en mijn eigen vroege herinneringen. Dat zorgt ervoor dat Freek Jalving niet slechts een naam blijft.”

De Groningse Hogere Zeevaartschool

Het verhaal van Freek begint met diens keuze in 1933 voor een opleiding aan de Groningse Hogere Zeevaartschool en vervolgens vier jaar diensttijd bij de marine. Als zijn boezemvriend Harm belastingambtenaar in Roden wordt, raakt Freek gecharmeerd van Nederlands-Indië.

Toen de oorlog uitbrak, was Freek daar net bezig een carrière op te bouwen als telegrafist. Het vaarplichtbesluit van de Nederlandse regering in ballingschap, maakte een rigoureus einde aan zijn plannen. Hij werd als oud-marineman net als andere oud-zeelieden geacht aan te monsteren op een Nederlands schip.

loading

SS Mangkai

Voor Freek werd dat het SS Mangkai, een vrachtschip dat nota bene ooit in Duitsland was gebouwd en als herstelbetaling voor de Eerste Wereldoorlog aan Engeland was overgedragen. Het 145 meter lange stoomschip was teruggekocht door een Duitse reder en werd daarom in de haven van Makassar op Celebes als oorlogsbuit in beslag genomen.

Koopvaardijschepen waren hard nodig voor de bevoorrading van de geallieerde troepen in Europa. Niet in de laatste plaats omdat vele daarvan tot zinken werden gebracht door Duitse torpedo’s om bommen.

Een reis met hindernissen

Met een bemanning van Nederlanders, Chinezen en Indiërs is het schip in 1941 na een reis met hindernissen in het Schotse Glasgow terechtgekomen. Na reparaties is het schip in een groot konvooi van 42 koopvaardijschepen en zeven oorlogsschepen de Atlantische Oceaan overgestoken.

Met 8000 brutoton was het het op een na grootste schip van het konvooi. De bestemming was Hampton Roads in de staat Virginia, om daar wapens en ander oorlogsmaterieel te halen.

Het zou de laatste reis van het schip worden en ook dat van Freek Jalving. Het konvooi was al een eind richting bestemming toen het gewapende escorte een ander konvooi moest beschermen. De koopvaardijschepen voeren zonder bescherming verder. Twee Duitse slagschepen lagen op hun kans te wachten: de Scharnhorst en de Gneisenau.

Op 16 maart 1941 raakten drie voltreffers van de Scharnhorst het stuurhuis, de kaartenkamer en radiohut van SS Mankai. De kapitein en de derde stuurman waren op slag dood en waarschijnlijk ook Freek Jalving. De beschietingen gingen door en de Mankai zonk samen met acht andere schepen van het konvooi. Een Noors schip werd door de Duitsers overmeesterd.

loading

43 overlevenden

De 43 overlevenden konden aan boord van de Scharnhorst de balans opmaken: behalve 25 Chinese en 1 Javaans bemanningslid misten ook radiotelegrafist Freek Jalving, kapitein K. Brünner (uit Tzummarum), stuurman R. Driessen ter Meulen, machinist L. de Jonge, chef-kok J.P. Kleingeld en scheepsgezel J.N. van der Roest, allen gestorven in de strijd tegen de nazi’s.

In zijn naspeuringen kwam De Geeter erachter dat Freek zelfs niet de enige Asser zeeman was die als oorlogsslachtoffer vergeten wordt. Zo was Harm Heuving kwartiermeester op de Hr. Ms Java toen die in 1942 bij de slag in de Javazee ten onder ging. Johannes Somer was een van de duizend slachtoffers van een ramp met drie schepen in de Middellandse Zee bij een poging Britse militairen te evacueren uit Griekenland. Somer voer op de SS Slamat.

Een illusie

Kees de Geeter had altijd het idee dat zijn vader in tegenstelling tot zijn vriend de oorlog redelijk goed was doorgekomen, maar ook dat bleek gaandeweg zijn duik in het verleden een illusie. Behalve met het verlies van zijn vriend, kreeg zijn vader te maken met het afscheid van zijn verloofde - omdat die het iets te goed kon vinden met de Duitse Wehrmachtofficieren in Groningen - en met het wegvoeren van zijn jonge Joodse kostjuffrouw en haar zoontje van 11 in Roden.

De Geeter: „Achteraf zou ik graag gewild hebben dat ik wat diepzinniger gesprekken met mijn vader had gevoerd. Misschien had hij dan iets meer over zijn verleden verteld. Ik heb nooit een traan in zijn ogen gezien. Als er over de oorlog werd gepraat, ging het over de bevrijding.”

menu